Ruchy górotwórcze

Zadania dotyczące ruchów górotwórczych mogą wymagać rozpoznania fałdów, uskoków i dominującego typu budowy gór na podstawie przekroju, mapy geologicznej, opisu skał lub rzeźby, a także wyjaśnienia kolejności procesów tektonicznych i denudacyjnych. Temat wprost łączy się z tektoniką płyt i rzeźbą terenu. Liczba i punktacja takich zadań zależą od konkretnego arkusza.

Gdy skorupa jest ściskana (np. przy zbieżności płyt), skały deformują się — ale sposób zależy od warunków, nie tylko od „rodzaju skały":

• Głębiej, w wyższej temperaturze i pod większym ciśnieniem skały częściej odkształcają się podatnie — wyginają się w fałdy (antykliny i synkliny), którym towarzyszą nasunięcia. Tak dominuje budowa gór fałdowych.
• Płycej, w chłodniejszej skorupie skały częściej pękają — bloki przemieszczają się względem siebie wzdłuż uskoków (wyniesione zręby, obniżone rowy). Tak dominuje budowa gór zrębowych.

W jednym paśmie górskim fałdy, nasunięcia i uskoki mogą współwystępować — to nie procesy wzajemnie się wykluczające.

Osobną drogą są góry wulkaniczne, budowane przez nagromadzenie law i materiałów piroklastycznych — powstają przez kolejne erupcje, nie przez fałdowanie czy blokowe wypiętrzanie skorupy.

Powstawanie pasm górskich to nie jednorazowy akt, lecz długie orogenezy — a wiele pasm ma historię wieloetapową.

Pasma górskie zmieniają się w czasie, ale przebieg nie jest identyczny dla wszystkich:

Sytuacja: Młode, wysokie pasmo powstałe ze zbieżności dwóch obszarów kontynentalnych; na przekroju widać rozległe systemy fałdów i nasunięć, skały osadowe, metamorficzne i magmowe, pogrubioną skorupę oraz aktywne trzęsienia ziemi. (a) Jaki to dominujący typ gór? (b) W której fazie orogenicznej? (c) Podaj przykład i jedno ograniczenie.

Treść: Na przekroju pasma: sfałdowane warstwy osadowe z licznymi nasunięciami (starsze skały wyniesione nad młodsze), pogrubiona skorupa, a później uskoki normalne przecinające starsze struktury i silnie rozcięta współczesna rzeźba. (a) Wskaż najstarszy styl deformacji. (b) Rozpoznaj późniejszy etap. (c) Podaj dominujący pierwotny typ gór i wyjaśnij, czemu współczesna rzeźba nie musi mu odpowiadać.

Krok 1. Najstarszy styl deformacji.

Sfałdowane warstwy + nasunięcia + pogrubiona skorupa (starsze nad młodszymi) → skracanie skorupy w warunkach ściskania. To etap fałdowo-nasunięciowy — dominująca budowa fałdowa.

Krok 2. Późniejszy etap.

Uskoki normalne przecinające starsze fałdy i nasunięcia wskazują na późniejsze rozciąganie/ponowne uskokowanie — a silnie rozcięta rzeźba na długą denudację i ponowne wypiętrzenie.

Krok 3. Dominujący typ i rzeźba.

Pierwotnie pasmo miało budowę fałdową, ale współczesna rzeźba jest kształtowana przez późniejsze uskoki i denudację, więc może mieć charakter zrębowy (jak w Sudetach). Współczesny kształt nie musi odpowiadać pierwotnej genezie — pasmo ma historię wieloetapową.

Wynik: Najstarszy styl — fałdowo-nasunięciowy (skracanie skorupy); późniejszy — uskoki normalne i denudacja. Pierwotnie budowa fałdowa, dziś rzeźba może być zrębowa. Kształt powierzchni nie równa się pierwotnej genezie.

Wskazówka: przy rozpoznawaniu gór oddzielaj strukturę wewnętrzną (fałd/uskok/lawa) od rzeźby i historii — kształt nie równa się pełnej genezie.

To zapamiętaj przed zadaniami CKE