Wielkie formy ukształtowania lądów i dna oceanicznego

Zadania dotyczące wielkich form mogą wymagać odczytania mapy hipsometrycznej lub batymetrycznej, rozpoznania form na profilu, porównania obrzeża pasywnego i aktywnego oraz wyjaśnienia związku grzbietu lub rowu z ruchem płyt. Temat domyka procesy endogeniczne i łączy je z kartografią. Liczba i punktacja takich zadań zależą od konkretnego arkusza.

Gdybyśmy spuścili wodę z oceanów i przecięli Ziemię, zobaczylibyśmy wielkie formy o rozciągłości setek i tysięcy kilometrów.

Na lądach wyróżniamy je nie tylko po wysokości bezwzględnej: niziny (małe deniwelacje, zwykle nisko), wyżyny i płaskowyże (wyżej, umiarkowane deniwelacje) oraz góry (duże deniwelacje, wyraźna rzeźba). Rozpoznanie łączy wysokość bezwzględną z wysokością względną, nachyleniem stoków i rozcięciem powierzchni.

Pod oceanami rzeźba jest równie zróżnicowana, ale jej profil zależy od typu obrzeża kontynentu:

• Obrzeże pasywne: ląd → szelf → stok kontynentalny → podnóże kontynentalne → równina abisalna → grzbiet śródoceaniczny.
• Obrzeże aktywne (subdukcja): ląd lub łuk wulkaniczny → często wąski szelf → stok → rów oceaniczny → płyta oceaniczna.

Grzbiety i rowy to bezpośrednie ślady tektoniki: grzbiety rodzą się tam, gdzie płyty się rozchodzą; rowy — gdzie jedna nurkuje pod drugą. Ale nie każdy ocean ma rów przy każdym wybrzeżu, a kształt lądów i obrzeży zależy też od procesów zewnętrznych.

Najpierw legenda, potem wartości, na końcu proces:

Sytuacja: Profil przez ocean. Po stronie zachodniej: szeroki szelf → stok → łagodna strefa u podstawy → płaska równina na ~5000 m. W centrum: wydłużone podwodne pasmo z najmłodszymi skałami w osi i symetrycznym wzrostem wieku dna. Po stronie wschodniej: wąski szelf → głęboki rów → ogniska trzęsień pogłębiające się pod lądem → łańcuch wulkanów. (a) Nazwij formy i typy obrzeży. (b) Jaki proces w centrum? (c) Dlaczego to nie model każdego oceanu?

Treść: Na mapie: (I) rozległy, płaski obszar na wysokości 50–150 m n.p.m. o małych deniwelacjach, przez który płyną wielkie rzeki; (II) łańcuch gór wzdłuż zachodniego wybrzeża kontynentu, a tuż przy brzegu na dnie oceanu — głęboki rów, z łukiem wulkanicznym i strefą ognisk trzęsień pogłębiających się pod lądem. Rozpoznaj formy i procesy — z ograniczeniami.

Krok 1. Obszar I.

Płaski, nisko położony (50–150 m), małe deniwelacje → nizina. Ale z samej wysokości i płaskości nie rozstrzygniemy genezy — może być równiną aluwialną, polodowcową, przybrzeżną, basenem sedymentacyjnym lub platformą. Do określenia genezy potrzebna byłaby budowa geologiczna, osady i procesy powierzchniowe.

Krok 2. Obszar II.

Góry wzdłuż wybrzeża + głęboki rów + łuk wulkaniczny + strefa ognisk pogłębiających się pod lądem → subdukcja (litosfera oceaniczna pod kontynentalną; Andy — płyta Nazca pod płytę południowoamerykańską). To rozpoznanie opiera się na zestawie cech, nie na samym sąsiedztwie gór i obniżenia dna.

Krok 3. Wniosek.

Sąsiedztwo wysokich gór lądu i głębokiego rowu oceanu, wraz z łukiem wulkanicznym i strefą Wadatiego–Benioffa, to podpis granicy zbieżnej z subdukcją. Ale nizinę rozpoznajemy tylko morfometrycznie — jej geneza wymaga dodatkowych danych.

Wynik: I — nizina (rozpoznana z wysokości i deniwelacji; geneza wymaga dodatkowych danych). II — góry + rów + łuk + ogniska = subdukcja (obrzeże aktywne). Rozpoznanie form opieraj na zestawie cech, oddzielając obserwację od wniosku o genezie.

Wskazówka: czytaj mapę/profil od legendy i wartości; formę rozpoznaj z kształtu i położenia, a genezę tylko z pełnego zestawu danych.

To zapamiętaj przed zadaniami CKE