Rzeźbotwórcza działalność morza

Zadania dotyczące działalności morza mogą wymagać rozpoznania klifu, niszy i platformy abrazyjnej, analizy przyczyn cofania brzegu, odtworzenia kierunku transportu osadu, rozróżnienia kosy, mierzei, jeziora przybrzeżnego i zalewu oraz oceny wpływu budowli ochronnych na sąsiednie odcinki wybrzeża. Temat wprost dotyczy polskiego Bałtyku. Liczba i punktacja zależą od konkretnego arkusza.

Fale, prądy i pływy nieustannie przekształcają linię brzegową — jednocześnie ją niszcząc i budując. To, co przeważa na danym odcinku, zależy od budowy brzegu, dostawy osadu i energii fal, a nie tylko od tego, czy brzeg jest „wysoki" czy „niski".

• Na brzegach wysokich często dominuje abrazja (podmywanie, hydrauliczne działanie wody, ścieranie osadem) w połączeniu z ruchami masowymi (obrywy, osuwiska). Powstaje klif, u jego podnóża platforma abrazyjna, a przed nim bywa wąska plaża.
• Na wielu brzegach niskich ważna jest akumulacja: transport wzdłużbrzegowy przenosi piasek i buduje plaże, wały brzegowe, kosy i mierzeje. Ale niskie brzegi też bywają intensywnie niszczone podczas sztormów, a plaża może występować również pod klifem.

Kluczowa idea: materiał z niszczonych klifów może zasilać sąsiednie plaże i bariery, ale rozwój każdej formy zależy od całego bilansu osadu — od źródeł, przez transport i magazyny, po straty.

Niszczenie i budowanie wybrzeża spina obieg osadu:

Sytuacja: Na polskim wybrzeżu: (I) gliniasta ściana cofa się w głąb lądu; u podnóża jest wąska plaża, w ścianie widać wysięki wód i świeżą skarpę osuwiskową; (II) piaszczysty pas odcina jezioro Łebsko od morza; (III) piaszczysty półwysep osłania Zatokę Pucką, ale ta nadal łączy się z Zatoką Gdańską. Rozpoznaj formy, rozdziel procesy i oceń zdanie „to wszystko akumulacja lub abrazja".

Treść: Dwa klify: (A) zwarta, ale silnie spękana skała, bez plaży u podnóża, wystawiona wprost na sztormy, przy dużych opadach; (B) glina zwałowa z szeroką plażą i ostrogami zatrzymującymi piasek, przy słabszym falowaniu. Który może cofać się szybciej i dlaczego sama nazwa skały nie rozstrzyga? Podaj wzór na średnie tempo cofania.

Krok 1. Czynniki klifu A.

Choć skała jest „zwarta", jest silnie spękana, pozbawiona plaży (brak osłony podnóża), wystawiona na sztormy i osłabiana przez opady. To zestaw sprzyjający szybkiemu, epizodycznemu cofaniu (obrywy wzdłuż spękań).

Krok 2. Czynniki klifu B.

Glina jest mało odporna, ale szeroka plaża rozprasza energię fal, ostrogi podtrzymują dostawę piasku, a falowanie jest słabsze. Te czynniki mogą spowalniać cofanie mimo słabego materiału.

Krok 3. Dlaczego nazwa skały nie rozstrzyga.

O tempie decyduje nie sama grupa skał, lecz spójność, spękania, przepuszczalność, ekspozycja na fale i szerokość plaży. Dlatego klif A (spękany, bez plaży, sztormowy) może cofać się szybciej niż gliniasty, lecz osłonięty klif B.

Krok 4. Wzór tempa.

$r = \frac{\Delta x}{\Delta t}$

gdzie $r$ — średnie tempo cofania, $\Delta x$ — zmiana położenia krawędzi, $\Delta t$ — czas. Ograniczenie: to średnia z okresu, a nie stała prędkość — cofanie jest epizodyczne.

Wynik: Szybciej może cofać się klif A (spękania, brak plaży, ekspozycja na sztormy), mimo że materiał B jest luźniejszy. O tempie decyduje cały zestaw czynników, a wartość $r = \Delta x/\Delta t$ jest średnią, nie stałą.

Wskazówka: oddziel proces morski od stokowego, policz bilans osadu i nazwij formy precyzyjnie (kosa ≠ mierzeja, jezioro ≠ zalew).

To zapamiętaj przed zadaniami CKE