Typy genetyczne gleb

Zadania dotyczące typów gleb mogą wymagać rozpoznania gleby na podstawie profilu, klimatu, roślinności, materiału macierzystego lub położenia, odróżnienia układu strefowego od wpływu czynników lokalnych, wyjaśnienia procesu glebotwórczego oraz oceny przydatności gleby z uwzględnieniem jej właściwości. Temat łączy pedosferę z klimatem, roślinnością i rolnictwem. Liczba i punktacja zależą od konkretnego arkusza.

Klimat silnie steruje wietrzeniem, obiegiem wody i aktywnością biologiczną, dlatego w dużej skali gleby układają się w strefy nawiązujące do klimatu i roślinności. To jednak szerokie, nieregularne obszary, a nie idealne pasy równoleżnikowe — granice modyfikują kontynentalizm, prądy morskie, wysokość, rzeźba, materiał macierzysty i człowiek.

W wielu miejscach o glebie decyduje przede wszystkim czynnik lokalny:

• osad rzeczny — w dolinach powstają mady,
• skała węglanowa — na wapieniach rozwijają się rędziny,
• nadmiar wody — na terenach podmokłych gleby organiczne (torfowe) lub glejowe,
• świeża albo erodowana powierzchnia — gleby inicjalne.

To gleby niestrefowe — ich występowanie lepiej tłumaczy lokalny czynnik niż sama strefa. Ale klimat nadal na nie wpływa (tempo przemian, materia organiczna, woda). Kluczowa idea: rozpoznanie to rozumowanie z wielu danych, potwierdzone procesem — nie odczyt z jednej szerokości geograficznej.

Częsty „paradoks" tropików wymaga ostrożnego wyjaśnienia:

Sytuacja: Na mapie: (I) rozległy pas gleb związany z chłodnym, wilgotnym klimatem i lasem iglastym na piaskach; (II) wąskie pola gleb w dolinach rzecznych z warstwowanym osadem; (III) wyspy płytkich gleb na wychodniach wapienia; (IV) mokradła w kilku różnych strefach klimatycznych. Podziel gleby na strefowe i niestrefowe, wskaż czynnik i wyjaśnij, dlaczego klimat wpływa na wszystkie.

Treść: Na podstawie danych: brunatne i płowe — około 52%, gleby bielicoziemne i rdzawe — około 25–26%, mady — około 5%, czarnoziemy — około 1%. (a) Ile razy większy jest udział brunatnych i płowych od czarnoziemów? (b) Jaki jest łączny udział dwóch dominujących grup? (c) Dlaczego wynik nie oznacza, że ~78% powierzchni Polski ma tę samą jakość rolniczą?

Krok 1. Stosunek udziałów.

$\frac{52\%}{1\%} = 52$

Udział gleb brunatnych i płowych jest około 52 razy większy niż czarnoziemów.

Krok 2. Łączny udział dominujących grup.

$52\% + 26\% = 78\%$

Dwie dominujące grupy (brunatne i płowe + bielicoziemne i rdzawe) to około 78% powierzchni w tym zestawieniu.

Krok 3. Dlaczego to nie „ta sama jakość".

To zagregowane jednostki mapowe o zróżnicowanych właściwościach. Gleby brunatne i płowe mają różny odczyn, miąższość i uziarnienie; bielicoziemne i rdzawe bywają ubogie i kwaśne. Ten sam „typ" na mapie obejmuje gleby różnej żyzności i przydatności rolniczej — a użytkowanie zależy też od klimatu, rzeźby i gospodarowania.

Wynik: brunatne i płowe stanowią ~52× większy udział niż czarnoziemy, a dwie dominujące grupy to ~78% powierzchni — ale są to zagregowane jednostki mapowe o różnych właściwościach, więc nie oznacza to jednakowej jakości rolniczej. Wartości podaj z legendą i źródłem.

Wskazówka: zacznij od skali i danych, rozpoznaj proces, rozstrzygnij strefowość, a żyzność i użytkowanie oceniaj osobno — z ograniczeniem.

To zapamiętaj przed zadaniami CKE