Zróżnicowanie językowe i struktura wykształcenia
Rodziny językowe świata (indoeuropejska, chińsko-tybetańska), typy języków, lingua franca oraz struktura wykształcenia (alfabetyzacja, skolaryzacja) i jej związek z rozwojem i demografią.
Po tej lekcji będziesz umieć
Opisać zróżnicowanie językowe świata
~3000 języków w ~30 rodzinach. 2/3 ludzkości mówi tylko ~19 językami. Największe rodziny: indoeuropejska, chińsko-tybetańska.
Wymienić największe rodziny językowe
Indoeuropejska (~4,2 mld, w tym grupy: romańska, germańska, słowiańska), chińsko-tybetańska (~1,7 mld), nigero-kongijska, afroazjatycka, austronezyjska.
Rozróżnić typy języków
Urzędowy/oficjalny, narodowy; żywy/martwy/zagrożony; lokalny/ponadlokalny; sztuczny (esperanto). Najczęściej używane: mandaryński, hiszpański, angielski.
Wyjaśnić strukturę wykształcenia
Poziom wykształcenia ludności (analfabetyzm, skolaryzacja). Miara rozwoju społecznego; wysoki w krajach rozwiniętych, niski w słabo rozwiniętych.
Obliczyć wskaźnik alfabetyzacji/skolaryzacji
Alfabetyzacja = % umiejących czytać i pisać. Skolaryzacja = % objętych nauką. Korelują z rozwojem (HDI).
Po co Ci to na maturze?
Języki i wykształcenie to kulturowo-społeczny wymiar demografii CKE — rodziny językowe, języki światowe oraz wskaźniki wykształcenia (analfabetyzm, skolaryzacja jako składowa HDI). Uczeń, który opanuje rodziny językowe + typy języków + alfabetyzacja a rozwój — bierze 2–4 punkty i łączy kulturę z rozwojem. Temat wiąże ludność ze wskaźnikami rozwoju (HDI — wiedza) i globalizacją (angielski jako lingua franca).
Najważniejsza idea
Znika jeden język co dwa tygodnie
Z ~3000 języków świata połowa jest zagrożona wymarciem — szacuje się, że średnio co ~2 tygodnie umiera ostatni użytkownik jakiegoś języka. Dominacja kilku języków światowych (angielski, mandaryński, hiszpański) i globalizacja wypierają języki lokalne, a z nimi całe „wizje świata". Jednocześnie niektóre języki się odradzają (hebrajski). To pokazuje dynamikę kulturową ludzkości — ciekawy, aktualny wątek CKE.
Zapamiętaj
Zasada premium: rodzina językowa ≠ liczba użytkowników
Nie myl dwóch rzeczy. Rodzina językowa grupuje języki o wspólnym pochodzeniu (prajęzyku) — największa to indoeuropejska. Najczęściej używany język to pojedynczy język o największej liczbie mówiących — mandaryński (choć chińsko-tybetańska rodzina jest mniejsza od indoeuropejskiej). Zawsze rozróżniaj: rodzina (grupa języków) vs pojedynczy język.
Intuicja: wieża Babel i drabina edukacji
Ludzkość mówi ~3000 językami — ale nie są one przypadkowe. Grupują się w rodziny językowe (o wspólnym pochodzeniu), jak gałęzie jednego drzewa. Największa to indoeuropejska (~4,2 mld ludzi: języki romańskie, germańskie, słowiańskie), potem chińsko-tybetańska.
Choć języków są tysiące, 2/3 ludzkości mówi zaledwie ~19 z nich — kilka języków światowych (mandaryński, hiszpański, angielski, arabski) dominuje, a większość języków lokalnych jest zagrożona.
Języki dzielimy funkcjonalnie: urzędowe (w administracji), żywe/martwe/zagrożone, lokalne/ponadlokalne, a nawet sztuczne (esperanto).
Drugi wymiar tej lekcji to struktura wykształcenia — poziom edukacji ludności, mierzony m.in.:
- wskaźnikiem alfabetyzacji (% umiejących czytać i pisać),
- wskaźnikiem skolaryzacji (% objętych nauką).
Kluczowa idea: język i wykształcenie to kulturowo-społeczne oblicze rozwoju. Wysoka alfabetyzacja i dostęp do edukacji idą w parze z wysokim HDI (składnik „wiedza"); niska — z ubóstwem. Angielski jako lingua franca globalizacji łączy oba wątki.
Rodziny językowe
~3000 języków w ~30 rodzinach. Największe: indoeuropejska (~4,2 mld), chińsko-tybetańska (~1,7 mld). 2/3 ludzi mówi ~19 językami.
Typy języków
Urzędowy, narodowy; żywy/martwy/zagrożony; lokalny/ponadlokalny; sztuczny (esperanto). Najczęstszy: mandaryński.
Struktura wykształcenia
Alfabetyzacja (% czytających i piszących), skolaryzacja (% w edukacji). Korelują z rozwojem (HDI — wiedza).
Rdzeń pojęciowy: zróżnicowanie językowe
Rodzina językowa Liczba użytkowników Przykłady / grupy Indoeuropejska 4,2 mld Romańska, germańska, słowiańska, indoirańska Chińsko-tybetańska 1,7 mld Chiński (mandaryński) Nigero-kongijska 0,45 mld Języki Afryki Subsaharyjskiej Afroazjatycka — Arabski, hebr…
Rdzeń pojęciowy: struktura wykształcenia
Wskaźnik Co mierzy Interpretacja Wskaźnik alfabetyzacji % ludności umiejącej czytać i pisać Wysoki → kraj rozwinięty; niski → słabo rozwinięty Analfabetyzm % niepotrafiących czytać/pisać Wysoki w Afryce Subsah. , Azji Płd.
Definicje — pięć pojęć języków i edukacji
:rule Rodzina językowa Grupa języków o wspólnym pochodzeniu (od wspólnego prajęzyka) i podobnych cechach. Największa to indoeuropejska.
Języki świata i struktura wykształcenia
:jezyki-wyksztalcenie
Dlaczego edukacja napędza rozwój
Wykształcenie łączy się z rozwojem i demografią: Edukacja podnosi kapitał ludzki Umiejący czytać, pisać i wykształceni ludzie są bardziej produktywni → wyższy dochód, rozwój gospodarczy. Edukacja obniża dzietność Wykształcone kobiety rodzą mniej dzieci (św…
Solver zadania społeczno-gospodarczego CKE
:solver-spol
Zadanie CKE — alfabetyzacja a rozwój
Sytuacja: Dwa kraje: (I) wskaźnik alfabetyzacji 99%, wysoka skolaryzacja, HDI 0,90; (II) alfabetyzacja 45% (wśród kobiet 30%), niska skolaryzacja, HDI 0,45. (a) Który jest bardziej rozwinięty?
Przykład rozwiązany (styl wiązki CKE)
Treść: Rozpoznaj rodzinę i typ języka: (a) polski i rosyjski; (b) esperanto; (c) angielski w handlu międzynarodowym. Przyporządkuj rodzinę/typ i uzasadnij.
Od pojęcia do odpowiedzi CKE
Pytanie CKE Pojęcie Odpowiedź modelowa „Jaka jest największa rodzina językowa? " Rodziny Indoeuropejska ( 4,2 mld), w tym grupy romańska, germańska, słowiańska.
Przykład
Spróbuj sam — języki i wykształcenie
Zadanie: Rozpoznaj i powiąż. Sytuacja: W pewnym kraju Afryki Subsaharyjskiej wskaźnik alfabetyzacji wynosi 40%, a wśród kobiet jeszcze mniej; dzietność jest bardzo wysoka (6 dzieci na kobietę).
Checklist — przed każdym zadaniem z języków i wykształcenia
Czy wiem, że jest 3000 języków w 30 rodzinach? Czy znam największe rodziny (indoeuropejska, chińsko-tybetańska)?
Przykład
Mini-praktyka CKE — przeanalizuj sam
Zadanie 1 (rodziny). Wymień dwie największe rodziny językowe.
Częste błędy
Mylenie rodziny językowej z językiem. :: Rodzina to grupa języków wspólnego pochodzenia (indoeuropejska); pojedynczy język to np.
Powtórka w 30 sekund
To zapamiętaj przed zadaniami CKE Języki :: 3000 w 30 rodzinach Największa rodzina :: indoeuropejska ( 4,2 mld) Najwięcej rodzimych :: mandaryński Lingua franca :: angielski Sztuczny :: esperanto Alfabetyzacja :: % czytających i piszących Alfabetyzacja a HD…
Kluczowe pojęcia
Rodzina językowa :: Grupa języków o wspólnym pochodzeniu; największa — indoeuropejska ( 4,2 mld). Język urzędowy :: Język oficjalny administracji i edukacji państwa; może być kilka (Szwajcaria).
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Znasz rodziny językowe, typy języków, lingua franca oraz wskaźniki wykształcenia. Sprawdź, czy powiążesz edukację z rozwojem i demografią w wiązce CKE.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Geografia — zakres rozszerzony (dział: ludność). Uczeń opisuje zróżnicowanie językowe świata (rodziny językowe, języki urzędowe i światowe), charakteryzuje strukturę wykształcenia (alfabetyzacja, skolaryzacja) oraz wiąże wykształcenie z poziomem roz…
W tej lekcji
MATURA / CKE
FIGURA 1
ZADANIE CKE
PRAKTYKA
SPRAWDŹ SIĘ
BŁĘDY