Czynniki lokalizacji przemysłu
Czynniki lokalizacji przemysłu: przyrodnicze (baza surowcowa, energetyczna, woda, środowisko) i pozaprzyrodnicze (rynek, kadra, kapitał, transport, polityka, B+R), ich zmienna rola wraz z poziomem rozwoju oraz typy lokalizacji (przymusowa, związana, swobodna).
Po tej lekcji będziesz umieć
Rozróżnić czynniki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze
Przyrodnicze — baza surowcowa, energetyczna, dostęp do wody, bariery ekologiczne. Pozaprzyrodnicze — rynek, siła robocza, kapitał, infrastruktura, transport, polityka, zaplecze B+R.
Wskazać czynniki przyrodnicze
Baza surowcowa (huty przy złożach), baza energetyczna (energochłonne przy elektrowniach), dostęp do wody (chłodzenie, procesy), jakość środowiska (bariera ekologiczna).
Wskazać czynniki pozaprzyrodnicze
Techniczno-ekonomiczne (rynek zbytu, siła robocza, kapitał, infrastruktura, transport, korzyści aglomeracji, B+R) i społeczno-polityczne (polityka państwa, czynniki społeczne, strategiczne).
Powiązać czynniki z poziomem rozwoju
Im niższy poziom rozwoju, tym większa rola czynników przyrodniczych (surowce). W krajach rozwiniętych rosną pozaprzyrodnicze (wykwalifikowana kadra, B+R, transport).
Ocenić lokalizację przymusową, związaną i swobodną
Przymusowa — narzucona przyrodą (kopalnia przy złożu). Związana — z jednym czynnikiem (huta przy węglu). Swobodna — high-tech, wiele opcji (decyduje kadra, rynek).
Po co Ci to na maturze?
To fundament działu o przemyśle w CKE. Uczeń, który rozróżni czynniki przyrodnicze vs pozaprzyrodnicze + powiąże je z poziomem rozwoju + rozpozna typ lokalizacji — bierze 2–4 punkty i potrafi wyjaśnić, dlaczego dany zakład stoi tam, gdzie stoi. Temat spina zasoby (dział 1) z gospodarką i wprowadza do struktury przemysłu — bardzo częsty w zadaniach z mapą okręgów i danymi.
Najważniejsza idea
Dlaczego huty stoją przy węglu, a Dolina Krzemowa przy uniwersytetach
Sto lat temu przemysł „przyklejał się" do surowców — huty żelaza powstawały tam, gdzie był węgiel i ruda (Górny Śląsk, Zagłębie Ruhry), bo transport ton surowca był drogi. Dziś najnowocześniejszy przemysł — high-tech — lokuje się tam, gdzie są mózgi: Dolina Krzemowa wyrosła przy uniwersytetach Stanforda i Berkeley, nie przy kopalniach. Ta zmiana — od surowca do wiedzy — to sedno zadań CKE o czynnikach lokalizacji. Im nowocześniejszy przemysł, tym mniej liczy się przyroda, a bardziej ludzie i kapitał.
Zapamiętaj
Zasada premium: im wyższy poziom rozwoju, tym mniej liczy się przyroda
Reguła porządkująca cały temat. W krajach słabo rozwiniętych i w przemyśle surowcowym/energochłonnym decydują czynniki przyrodnicze — bliskość złóż i taniej energii (drogi transport surowca). W krajach wysoko rozwiniętych i w przemyśle high-tech decydują czynniki pozaprzyrodnicze — wykwalifikowana kadra, zaplecze B+R, kapitał, infrastruktura, rynek. Oceniając lokalizację, najpierw pytaj: surowcowy czy zaawansowany? To wskaże, która grupa czynników rządzi.
Intuicja: co decyduje, gdzie powstaje fabryka
O lokalizacji zakładu przemysłowego decyduje splot czynników — dzielimy je na dwie grupy:
1. Czynniki przyrodnicze:
- baza surowcowa — bliskość złóż (huty, cementownie, przemysł wydobywczy),
- baza energetyczna — tania energia (przemysł energochłonny: aluminium, chemiczny),
- dostęp do wody — chłodzenie, procesy technologiczne (energetyka, chemia, papiernie),
- jakość środowiska / bariery ekologiczne — ograniczają lokalizację uciążliwego przemysłu.
2. Czynniki pozaprzyrodnicze:
- techniczno-ekonomiczne: rynek zbytu, zasoby i kwalifikacje siły roboczej, kapitał, infrastruktura techniczna, transport, kooperacja firm, korzyści aglomeracji, zaplecze B+R,
- społeczno-polityczne: polityka państwa (ulgi, specjalne strefy), czynniki społeczne, czynniki strategiczne (militarne).
Kluczowa idea: znaczenie czynników zmienia się z poziomem rozwoju — w gospodarkach surowcowych rządzi przyroda, w nowoczesnych — wiedza, kapitał i kadra. Dlatego przemysł „wędruje" od złóż ku ośrodkom naukowym i rynkom.
Czynniki przyrodnicze
Baza surowcowa, energetyczna, dostęp do wody, bariery ekologiczne. Ważne w przemyśle surowcowym i krajach słabiej rozwiniętych.
Czynniki pozaprzyrodnicze
Rynek, siła robocza, kapitał, transport, B+R, polityka. Decydują w high-tech i krajach rozwiniętych.
Reguła rozwoju
Im wyższy poziom rozwoju, tym mniejsza rola przyrody, a większa wiedzy, kapitału i kadry.
Rdzeń pojęciowy: dwie grupy czynników
Grupa Czynnik Przykład zakładu Przyrodnicze Baza surowcowa Huty, cementownie przy złożach Przyrodnicze Baza energetyczna Aluminium, chemia przy taniej energii Przyrodnicze Dostęp do wody Energetyka, papiernie, chemia Pozaprzyrodnicze Rynek zbytu Piekarnie, …
Rdzeń pojęciowy: typy lokalizacji
Typ lokalizacji Charakterystyka Przykład Przymusowa Narzucona przez przyrodę — jedyne możliwe miejsce Kopalnia przy złożu, elektrownia wodna na rzece Związana Uwarunkowana jednym silnym czynnikiem Huta przy węglu/rudzie, cementownia przy wapieniu Swobodna W…
Definicje — pięć pojęć
:rule Lokalizacja przemysłu Wybór miejsca (obszaru) na budowę zakładu przemysłowego, wynikający z oceny czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych. :rule Czynniki przyrodnicze lokalizacji Uwarunkowania środowiskowe wyboru lokalizacji: baza surowcowa, ba…
Czynniki lokalizacji przemysłu
:czynniki-lokalizacji
Dlaczego czynniki lokalizacji zmieniają się w czasie
Znaczenie poszczególnych czynników nie jest stałe — ewoluuje z rozwojem gospodarki: Era surowcowa (XIX w. ) Przemysł ciężki „przyklejony" do węgla i rudy — drogi transport ton surowca.
Solver zadania przemysłowo-energetycznego CKE
:solver-przem
Zadanie CKE — wyjaśnij lokalizację zakładu
Sytuacja: W pobliżu wielkiej elektrowni wodnej w górzystym kraju zlokalizowano hutę aluminium, choć złoża boksytów leżą tysiące kilometrów dalej, w strefie tropikalnej. (a) Jaki czynnik zdecydował o lokalizacji?
Przykład rozwiązany (styl wiązki CKE)
Treść: Przyporządkuj czynnik lokalizacji do zakładu: (I) cementownia, (II) fabryka mikroprocesorów, (III) piekarnia przemysłowa. Uzasadnij.
Od pojęcia do odpowiedzi CKE
Pytanie CKE Pojęcie Odpowiedź modelowa „Podaj czynnik przyrodniczy lokalizacji huty" Baza surowcowa Bliskość złóż węgla i rudy (przemysł materiałochłonny) — drogi transport surowca. „Dlaczego high-tech lokuje się przy uczelniach?
Przykład
Spróbuj sam — czynniki lokalizacji
Zadanie: Wyjaśnij. Sytuacja: Wiele nowoczesnych zakładów przemysłu elektronicznego i odzieżowego przenosi produkcję do krajów Azji Południowo-Wschodniej (np.
Checklist — przed każdym zadaniem o lokalizacji przemysłu
Czy odróżniam czynniki przyrodnicze od pozaprzyrodniczych? Czy znam czynniki przyrodnicze (surowiec, energia, woda, środowisko)?
Przykład
Mini-praktyka CKE — przeanalizuj sam
Zadanie 1 (grupy). Wymień dwa czynniki przyrodnicze i dwa pozaprzyrodnicze lokalizacji przemysłu.
Częste błędy
Mylenie czynników przyrodniczych z pozaprzyrodniczymi. :: Przyrodnicze — środowisko (surowiec, energia, woda).
Powtórka w 30 sekund
To zapamiętaj przed zadaniami CKE Przyrodnicze :: surowiec, energia, woda, środowisko Pozaprzyrodnicze :: rynek, kadra, kapitał, transport, polityka, B+R Reguła rozwoju :: wyżej rozwinięty → mniej przyrody Materiałochłonny :: przy surowcu (huty, cement) Ene…
Kluczowe pojęcia
Lokalizacja przemysłu :: Wybór miejsca zakładu wynikający z oceny czynników przyrodniczych i pozaprzyrodniczych. Czynniki przyrodnicze :: Baza surowcowa, energetyczna, dostęp do wody, jakość środowiska.
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Znasz czynniki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze lokalizacji przemysłu, ich związek z poziomem rozwoju i typy lokalizacji. Sprawdź, czy wyjaśnisz lokalizację zakładu w wiązce CKE.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Geografia — zakres rozszerzony (dział: przemysł). Uczeń klasyfikuje czynniki lokalizacji przemysłu na przyrodnicze i pozaprzyrodnicze, wyjaśnia ich zmienną rolę w zależności od poziomu rozwoju oraz typów lokalizacji.
W tej lekcji
MATURA / CKE
ŹRÓDŁA GEO
DEFINICJE
FIGURA 1
ZADANIE CKE
SPRAWDŹ SIĘ
BŁĘDY