Bioróżnorodność i georóżnorodność na Ziemi
Bioróżnorodność (poziomy: genetyczna, gatunkowa, ekosystemowa) i georóżnorodność oraz ich powiązanie, znaczenie (usługi ekosystemowe), zagrożenia (tempo wymierania, niszczenie siedlisk, klimat) i sposoby ochrony (parki, konwencja CBD, CITES, geoparki).
Po tej lekcji będziesz umieć
Rozróżnić bioróżnorodność od georóżnorodności
Bioróżnorodność = różnorodność organizmów żywych (trzy poziomy: genetyczna, gatunkowa, ekosystemowa). Georóżnorodność = różnorodność skał, minerałów, skamieniałości, form terenu, osadów i gleb wraz z procesami, które je tworzą.
Wyjaśnić powiązanie bio- i georóżnorodności
Komponenty abiotyczne (geo) decydują o warunkach, w jakich rozwijają się rośliny i zwierzęta (bio). Razem zapewniają zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów.
Ocenić znaczenie różnorodności
Usługi ekosystemowe (tlen, zapylanie, żyzność gleb, oczyszczanie wód, klimat), zasoby (żywność, leki, surowce), wartość naukowa, estetyczna i turystyczna.
Wskazać zagrożenia i tempo wymierania
Tempo wymierania gatunków ~1000× szybsze niż naturalne; ok. 1 mln gatunków zagrożonych. Przyczyny: niszczenie i fragmentacja siedlisk, zmiany klimatu, zanieczyszczenia, gatunki inwazyjne, przełowienie, kłusownictwo.
Wymienić sposoby ochrony
Parki narodowe i rezerwaty, Natura 2000, ochrona gatunkowa, banki genów, konwencje (CBD Rio 1992, CITES), geoparki UNESCO (ochrona georóżnorodności).
Po co Ci to na maturze?
To bioróżnorodność i georóżnorodność w CKE — domknięcie działu o geozagrożeniach. Uczeń, który rozróżni bio- od georóżnorodności, wskaże trzy poziomy bioróżnorodności, wyjaśni ich powiązanie i wymieni zagrożenia (niszczenie siedlisk, zmiany klimatu) oraz sposoby ochrony — bierze 2–4 punkty. Temat wieńczy dział o geozagrożeniach (4.2), łączy się ze zmianami klimatu, wylesianiem i degradacją środowiska — częsty w zadaniach o różnorodności biologicznej i jej ochronie.
Najważniejsza idea
Chronić różnorodność, dopóki jeszcze jest
Ziemia to planeta o niezwykłym bogactwie form życia i przyrody nieożywionej — od tropikalnych lasów i raf koralowych po lodowce, wulkany i jaskinie. Ale to bogactwo topnieje: gatunki wymierają dziś nawet razy szybciej niż w warunkach naturalnych, a około miliona gatunków jest zagrożonych wyginięciem. Bioróżnorodność (życie) i georóżnorodność (skały, formy terenu, gleby) są ze sobą ściśle powiązane — to podłoże geologiczne decyduje, jakie organizmy mogą się rozwijać. Rozpoznawanie obu rodzajów różnorodności, ich powiązania, zagrożeń i sposobów ochrony to sedno zadań CKE o różnorodności na Ziemi.
Zapamiętaj
Zasada premium: bio- i georóżnorodność to dwie strony jednej całości
Klucz do tematu: bioróżnorodność to różnorodność świata żywego (geny → gatunki → ekosystemy), a georóżnorodność to różnorodność świata nieożywionego (skały, minerały, formy terenu, gleby wraz z procesami). Nie są niezależne: abiotyczne podłoże (geo) tworzy warunki dla życia (bio) — inny gatunek wapienia, inny klimat i inne ukształtowanie dają inne siedliska. Razem zapewniają zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów i dostarczają człowiekowi usług ekosystemowych. Dlatego chroni się jedno i drugie: przyrodę żywą (parki, Natura 2000, CBD, CITES) i nieożywioną (geoparki UNESCO). Znajomość tego powiązania to podstawa zadań CKE.
Intuicja: różnorodność życia i przyrody nieożywionej
Bioróżnorodność (różnorodność biologiczna) to całe bogactwo organizmów żywych na Ziemi. Ma trzy poziomy: (1) genetyczna — zmienność genów w obrębie gatunku; (2) gatunkowa — liczba i rozmaitość gatunków; (3) ekosystemowa — różnorodność ekosystemów (lasy, rafy, bagna, pustynie).
Georóżnorodność to różnorodność przyrody nieożywionej: skał, minerałów, skamieniałości, form terenu, osadów i gleb — wraz z procesami, które je tworzą (wulkanizm, wietrzenie, erozja, sedymentacja).
Powiązanie: komponenty abiotyczne (geo) decydują o warunkach, w jakich rozwijają się rośliny i zwierzęta (bio). Podłoże skalne, rzeźba terenu, gleba i klimat wyznaczają, jakie siedliska powstaną — a więc jakie życie się w nich rozwinie. Bio- i georóżnorodność razem zapewniają zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów.
Gorące punkty (hotspoty) bioróżnorodności to obszary o wyjątkowym bogactwie gatunków i jednocześnie silnym zagrożeniu — np. lasy równikowe i rafy koralowe.
Kluczowa idea: różnorodność Ziemi ma dwa filary — żywy (bio) i nieożywiony (geo) — ściśle ze sobą powiązane.
Bioróżnorodność
Różnorodność organizmów żywych. Trzy poziomy: genetyczna (geny), gatunkowa (gatunki), ekosystemowa (ekosystemy).
Georóżnorodność
Różnorodność przyrody nieożywionej: skały, minerały, skamieniałości, formy terenu, osady, gleby + procesy, które je tworzą.
Powiązanie
Podłoże abiotyczne (geo) tworzy warunki dla życia (bio). Razem = zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów.
Rdzeń pojęciowy: trzy poziomy bioróżnorodności
Poziom Czego dotyczy Przykład Genetyczna Zmienność genów w obrębie gatunku Odmiany pszenicy, rasy zwierząt, pula genowa populacji Gatunkowa Liczba i rozmaitość gatunków Setki gatunków drzew w lesie równikowym Ekosystemowa Różnorodność ekosystemów i siedlisk…
Rdzeń pojęciowy: znaczenie i zagrożenia różnorodności
Aspekt Bioróżnorodność Georóżnorodność Czego dotyczy Świat żywy (organizmy) Świat nieożywiony (skały, formy terenu, gleby) Znaczenie Usługi ekosystemowe, żywność, leki, tlen, zapylanie Zasoby, gleby, warunki dla siedlisk, wartość naukowa i turystyczna Główn…
Definicje — pięć pojęć
:rule Bioróżnorodność Różnorodność organizmów żywych na trzech poziomach: genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym. :rule Georóżnorodność Różnorodność skał, minerałów, skamieniałości, form terenu, osadów i gleb wraz z procesami, które je tworzą.
Bioróżnorodność i georóżnorodność na Ziemi
:bioroznorodnosc
Dlaczego różnorodność maleje i wymaga ochrony
Presja człowieka na przyrodę rośnie, więc rośnie potrzeba ochrony: Rosnąca antropopresja Wylesianie, urbanizacja, intensywne rolnictwo, przemysł i zmiany klimatu niszczą i fragmentują siedliska → maleje różnorodność. Przyspieszone wymieranie Gatunki giną 1…
Solver zadania o problemach świata
:solver-swiat
Zadanie CKE — rozpoznaj rodzaj różnorodności i zagrożenie
Sytuacja: Trzy przypadki: (I) w lesie równikowym stwierdzono kilkaset gatunków drzew na hektarze; (II) topniejący lodowiec odsłania unikalne formy skalne i profile osadów; (III) rozległe wylesianie pod plantacje niszczy siedliska rzadkich zwierząt. Wskaż r…
Przykład rozwiązany (styl wiązki CKE)
Treść: Wyjaśnij: (a) czym różni się bioróżnorodność od georóżnorodności, (b) podaj trzy poziomy bioróżnorodności, (c) wskaż dwa zagrożenia różnorodności biologicznej i po jednym sposobie ochrony. --- Krok 1.
Od pojęcia do odpowiedzi CKE
Pytanie CKE Pojęcie Odpowiedź modelowa „Czym różni się bio- od georóżnorodności? " Rozróżnienie Bioróżnorodność — różnorodność organizmów żywych; georóżnorodność — różnorodność przyrody nieożywionej (skały, formy terenu, gleby).
Przykład
Spróbuj sam — bio- i georóżnorodność
Zadanie: Wyjaśnij. Sytuacja: Bioróżnorodność i georóżnorodność są ściśle ze sobą powiązane.
Checklist — przed każdym zadaniem o różnorodności
Czy rozróżniam bioróżnorodność (życie) od georóżnorodności (przyroda nieożywiona)? Czy znam trzy poziomy bioróżnorodności (genetyczna, gatunkowa, ekosystemowa)?
Przykład
Mini-praktyka CKE — przeanalizuj sam
Zadanie 1 (rozróżnienie). Czym różni się bioróżnorodność od georóżnorodności?
Częste błędy
Mylenie bioróżnorodności z georóżnorodnością. :: Bio — świat żywy (organizmy).
Powtórka w 30 sekund
To zapamiętaj przed zadaniami CKE Bioróżnorodność :: różnorodność organizmów żywych Trzy poziomy :: genetyczna, gatunkowa, ekosystemowa Georóżnorodność :: skały, formy terenu, gleby + procesy Powiązanie :: geo warunkuje bio → zrównoważone ekosystemy Znaczen…
Kluczowe pojęcia
Bioróżnorodność :: Różnorodność organizmów żywych na trzech poziomach: genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym. Georóżnorodność :: Różnorodność skał, minerałów, skamieniałości, form terenu, osadów i gleb wraz z procesami, które je tworzą.
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Znasz różnicę między bio- a georóżnorodnością, trzy poziomy różnorodności biologicznej, jej znaczenie, zagrożenia (tempo wymierania) i sposoby ochrony. Sprawdź, czy rozpoznasz rodzaj różnorodności i dobierzesz ochronę w wiązce CKE.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Geografia — zakres rozszerzony (dział: relacja człowiek–środowisko, geozagrożenia). Uczeń rozróżnia bioróżnorodność i georóżnorodność, wyjaśnia ich powiązanie i znaczenie, wskazuje zagrożenia różnorodności oraz sposoby jej ochrony.
W tej lekcji
MATURA / CKE
ŹRÓDŁA GEO
DEFINICJE
ZADANIE CKE
SPRAWDŹ SIĘ
BŁĘDY