Zagrożenia życia. Choroby
Zagrożenia zdrowia i przejście epidemiologiczne: choroby cywilizacyjne w krajach rozwiniętych (nowotwory, krążenie, cukrzyca) vs choroby zakaźne i z niedożywienia w krajach rozwijających się, czynniki ryzyka, pandemie a globalizacja oraz przeciwdziałanie (WHO, szczepienia, sanitacja).
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić przejście epidemiologiczne
Wraz z rozwojem kraju maleje rola chorób zakaźnych i pasożytniczych, a rośnie rola chorób cywilizacyjnych. Struktura zagrożeń zdrowia zależy od poziomu rozwoju.
Scharakteryzować choroby cywilizacyjne
„Epidemia XXI wieku" krajów wysoko rozwiniętych — nowotwory, choroby układu krążenia, cukrzyca, otyłość, alergie, uzależnienia, depresja. Odpowiadają za ok. 80% przedwczesnych zgonów.
Wskazać czynniki ryzyka chorób cywilizacyjnych
Niewłaściwy styl życia, dieta, używki, brak ruchu, zanieczyszczenie powietrza, stres — to modyfikowalne przyczyny chorób krajów rozwiniętych.
Scharakteryzować choroby krajów słabo rozwiniętych
Zakaźne i pasożytnicze (cholera, dur brzuszny, malaria) z braku czystej wody i sanitacji; z niedożywienia (kwashiorkor, marasmus); HIV/AIDS (Afryka Subsaharyjska).
Ocenić rolę globalizacji i przeciwdziałania
Globalizacja i transport przyspieszają pandemie (COVID-19). Przeciwdziałanie: szczepienia, czysta woda, sanitacja, profilaktyka, WHO i współpraca międzynarodowa.
Po co Ci to na maturze?
To geografia zdrowia w CKE — zagrożenia życia i choroby. Uczeń, który wyjaśni przejście epidemiologiczne + wskaże choroby cywilizacyjne krajów rozwiniętych (i ich czynniki ryzyka) oraz choroby zakaźne i z niedożywienia krajów słabo rozwiniętych — bierze 2–4 punkty. Temat wieńczy blok o jakości życia (4.6), łączy się z poziomem rozwoju gospodarczego (HDI) i z demografią (umieralność, długość życia) — częsty w zadaniach o zróżnicowaniu zdrowia na świecie.
Najważniejsza idea
Choroby zmieniają się razem z rozwojem
To, na co chorują i umierają ludzie, zależy od poziomu rozwoju kraju. W państwach ubogich największym zabójcą wciąż są choroby zakaźne — cholera, malaria, dur brzuszny — bo brakuje czystej wody, kanalizacji i lekarzy; dochodzą choroby z niedożywienia i HIV/AIDS. W państwach bogatych infekcje opanowano (szczepienia, sanitacja), ale ich miejsce zajęły choroby cywilizacyjne — nowotwory, zawały, cukrzyca, otyłość, depresja — wynikające ze stylu życia i skażonego środowiska. Ta zmiana profilu chorób wraz z rozwojem to przejście epidemiologiczne i sedno zadań CKE o zdrowiu na świecie.
Zapamiętaj
Zasada premium: profil chorób zależy od poziomu rozwoju kraju
Klucz do geografii zdrowia: struktura zagrożeń zdrowia różni się według poziomu rozwoju. Kraje wysoko rozwinięte — dominują choroby cywilizacyjne (nowotwory, układu krążenia, cukrzyca, otyłość, depresja), odpowiadające za ok. 80% przedwczesnych zgonów; przyczyna to styl życia i środowisko. Kraje słabo rozwinięte — dominują choroby zakaźne i pasożytnicze (cholera, malaria, dur brzuszny) z braku czystej wody i sanitacji, choroby z niedożywienia oraz HIV/AIDS (Afryka Subsaharyjska). Mechanizmem tej zmiany jest przejście epidemiologiczne: rozwój → mniej infekcji, więcej chorób cywilizacyjnych. Znajomość tego podziału to podstawa zadań CKE.
Intuicja: dwa światy chorób
Przejście epidemiologiczne to zmiana głównych przyczyn chorób i zgonów wraz z rozwojem kraju: w miarę rozwoju maleje rola chorób zakaźnych i pasożytniczych, a rośnie rola chorób cywilizacyjnych. Świat dzieli się więc pod względem zdrowia na dwa bieguny.
Kraje wysoko rozwinięte — choroby cywilizacyjne („epidemia XXI wieku"). Odpowiadają za ok. 80% przedwczesnych zgonów i dotyczą już nie tylko dorosłych, ale też dzieci i młodzieży. Należą do nich:
- nowotwory,
- choroby układu krążenia (nadciśnienie, miażdżyca),
- cukrzyca i otyłość,
- choroby układu oddechowego (alergie, astma),
- uzależnienia (narkomania, alkoholizm, nikotynizm),
- choroby psychiczne (depresja) i układu nerwowego (nerwice, Alzheimer).
Kraje słabo rozwinięte — choroby zakaźne, pasożytnicze i z niedożywienia. Wynikają ze złych warunków sanitarnych, braku czystej wody i głodu: cholera, dur brzuszny (tyfus), żółtaczka, czerwonka, malaria; z niedożywienia — kwashiorkor, krzywica, beri-beri, marasmus; do tego HIV/AIDS (najsilniej w Afryce Subsaharyjskiej).
Kluczowa idea: poziom rozwoju kraju decyduje o tym, na co ludzie chorują — od infekcji i głodu (kraje ubogie) po choroby cywilizacyjne stylu życia (kraje bogate).
Kraje rozwinięte
Choroby cywilizacyjne: nowotwory, układu krążenia, cukrzyca, otyłość, depresja. Ok. 80% przedwczesnych zgonów; przyczyna — styl życia i środowisko.
Kraje słabo rozwinięte
Choroby zakaźne i pasożytnicze (cholera, malaria, dur), z niedożywienia (kwashiorkor, marasmus), HIV/AIDS (Afryka Subsaharyjska).
Mechanizm
Przejście epidemiologiczne: rozwój → mniej infekcji, więcej chorób cywilizacyjnych. Globalizacja przyspiesza pandemie.
Rdzeń pojęciowy: choroby wg poziomu rozwoju
Grupa chorób Gdzie dominuje Przykłady Choroby cywilizacyjne Kraje wysoko rozwinięte Nowotwory, nadciśnienie, miażdżyca, cukrzyca, otyłość, depresja Choroby zakaźne i pasożytnicze Kraje słabo rozwinięte Cholera, dur brzuszny, czerwonka, żółtaczka, malaria Ch…
Rdzeń pojęciowy: czynniki ryzyka i przeciwdziałanie
Obszar Kraje słabo rozwinięte Kraje wysoko rozwinięte Główne zagrożenie Choroby zakaźne, niedożywienie, HIV/AIDS Choroby cywilizacyjne (styl życia) Przyczyny Brak czystej wody, zła sanitacja, głód, brak opieki Dieta, używki, brak ruchu, stres, zanieczyszcze…
Definicje — pięć pojęć
:rule Przejście epidemiologiczne Zmiana głównych przyczyn chorób i zgonów wraz z rozwojem kraju: maleje rola chorób zakaźnych, rośnie rola chorób cywilizacyjnych. :rule Choroby cywilizacyjne Schorzenia związane ze stylem życia w krajach rozwiniętych („epid…
Zagrożenia życia. Choroby
:choroby
Dlaczego profil chorób zmienia się z rozwojem
Wraz z rozwojem kraju zmieniają się warunki życia, a wraz z nimi — główne zagrożenia zdrowia: Etap krajów ubogich Brak czystej wody, kanalizacji, lekarzy i żywności → dominują choroby zakaźne (cholera, malaria) i z niedożywienia; wysoka umieralność, także d…
Solver zadania o problemach świata
:solver-swiat
Zadanie CKE — dopasuj chorobę do regionu
Sytuacja: Trzy sytuacje zdrowotne: (I) w bogatym kraju Europy Zachodniej głównymi przyczynami zgonów są zawały serca i nowotwory; (II) w ubogim kraju Afryki Subsaharyjskiej dzieci masowo chorują na cholerę i biegunki; (III) w tym samym regionie odnotowuje s…
Przykład rozwiązany (styl wiązki CKE)
Treść: Wyjaśnij: (a) na czym polega przejście epidemiologiczne, (b) wymień trzy choroby cywilizacyjne, (c) podaj dwie przyczyny dominacji chorób zakaźnych w krajach słabo rozwiniętych. --- Krok 1.
Od pojęcia do odpowiedzi CKE
Pytanie CKE Pojęcie Odpowiedź modelowa „Na czym polega przejście epidemiologiczne? " Przejście epidemiologiczne Wraz z rozwojem maleje rola chorób zakaźnych, a rośnie rola chorób cywilizacyjnych.
Przykład
Spróbuj sam — zdrowie na świecie
Zadanie: Wyjaśnij. Sytuacja: W krajach wysoko rozwiniętych mimo doskonałej opieki zdrowotnej i wydłużającego się życia rośnie liczba chorych na choroby cywilizacyjne — nowotwory, cukrzycę, otyłość, depresję.
Checklist — przed każdym zadaniem o zdrowiu i chorobach
Czy wyjaśniam przejście epidemiologiczne (rozwój → mniej infekcji, więcej cywilizacyjnych)? Czy wiem, które choroby dominują w krajach rozwiniętych (cywilizacyjne)?
Przykład
Mini-praktyka CKE — przeanalizuj sam
Zadanie 1 (mechanizm). Na czym polega przejście epidemiologiczne?
Częste błędy
Mylenie chorób cywilizacyjnych z zakaźnymi. :: Cywilizacyjne (nowotwory, cukrzyca) — kraje rozwinięte, styl życia.
Powtórka w 30 sekund
To zapamiętaj przed zadaniami CKE Przejście epidemiologiczne :: rozwój → mniej zakaźnych, więcej cywilizacyjnych Cywilizacyjne :: nowotwory, krążenia, cukrzyca, otyłość, depresja Skala :: 80% przedwczesnych zgonów w krajach rozwiniętych Czynniki ryzyka :: d…
Kluczowe pojęcia
Przejście epidemiologiczne :: Zmiana głównych przyczyn chorób wraz z rozwojem: mniej zakaźnych, więcej cywilizacyjnych. Choroby cywilizacyjne :: Schorzenia stylu życia krajów rozwiniętych („epidemia XXI wieku") — nowotwory, krążenia, cukrzyca, depresja.
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Znasz przejście epidemiologiczne, choroby cywilizacyjne krajów rozwiniętych i choroby zakaźne krajów ubogich oraz rolę globalizacji i WHO. Sprawdź, czy dopasujesz chorobę do regionu w wiązce CKE.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Geografia — zakres rozszerzony (dział: jakość życia, zdrowie ludności). Uczeń charakteryzuje zróżnicowanie zagrożeń zdrowia i głównych chorób na świecie w zależności od poziomu rozwoju krajów.
W tej lekcji
MATURA / CKE
DEFINICJE
SKALA / ETAPY
ZADANIE CKE
PRAKTYKA
SPRAWDŹ SIĘ
BŁĘDY