Indie i Chiny

Indie i Chiny to cywilizacje spoza kręgu śródziemnomorskiego, które CKE lubi zestawiać z Egiptem, Mezopotamią czy Grecją — w zadaniach na porównanie i w wypowiedzi argumentacyjnej o „kolebkach cywilizacji". Na arkuszu pojawiają się mapy dolin wielkich rzek, zdjęcia ruin Mohendżo-Daro, fragmenty tekstów religijnych (wedy, nauki Buddy, Konfucjusza) i pytania o system kastowy, dynastie oraz wynalazki. Uczeń, który myli warny z dynastiami, nie odróżnia hinduizmu od buddyzmu albo nie potrafi umiejscowić Qin Shi Huanga w czasie, traci punkty w każdej wiązce dotyczącej starożytnego Wschodu.

Wyobraź sobie mapę Azji. Na subkontynencie indyjskim płynie Indus, a dalej na wschód, w Chinach — Huang He (Rzeka Żółta), która niesie tyle żółtego lessu, że barwi wodę. Obie doliny, tak jak Nil w Egipcie, co roku zalewane są przez rzekę i użyźniane mułem. Właśnie tam, niezależnie od Bliskiego Wschodu, powstały wielkie cywilizacje — z miastami, pismem, rzemiosłem i władzą.

Historyk patrzy na nie jak detektyw porównujący dwa niezależne eksperymenty: skoro w tak różnych miejscach ludzie doszli do podobnych rozwiązań (miasta, urzędnicy, kalendarz, religia porządkująca świat), to znaczy, że wielka rzeka rzeczywiście „wymusza" cywilizację. Ale różnice też są ważne: pismo Indusu do dziś nie zostało odczytane, więc o Mohendżo-Daro wiemy głównie z wykopalisk, a o Chinach — także z bogatych źródeł pisanych.

Cztery warny — porządek społeczny Indii

Najstarsza cywilizacja subkontynentu rozkwitła w dolinie Indusu (ok. 2600–1900 p.n.e.). Jej dwa główne ośrodki — Mohendżo-Daro i Harappa — zaskakują nowoczesnością: regularne ulice krzyżujące się pod kątem prostym, domy z wypalanej cegły, publiczne studnie, łaźnie i rozbudowana kanalizacja. To dowód sprawnej władzy i planowania. Cywilizacja ta prowadziła handel z Mezopotamią, używała pieczęci i własnego pisma, którego do dziś nie odczytano. Około 1900 p.n.e. miasta podupadły (przyczyny nie są pewne: zmiany klimatu, przesunięcia rzek).

Później, około 1500 p.n.e., na subkontynent napłynęli Ariowie — ludy indoeuropejskie, które przyniosły język (sanskryt) i święte teksty — wedy. Z religii wedyjskiej wyrósł hinduizm, z jego wiarą w reinkarnację (wędrówkę dusz) i karmę (czyny decydujące o kolejnym wcieleniu). Te wierzenia uzasadniały system kastowy: miejsce w społeczeństwie tłumaczono jako skutek uczynków z poprzednich żywotów.

W VI–V w. p.n.e., jako reakcja na sztywny system kastowy i dominację braminów, narodził się buddyzm. Jego twórcą był Siddhartha Gautama, zwany Buddą („Przebudzonym"), żyjący ok. V w. p.n.e. Nauczał, że życie jest cierpieniem, którego przyczyną są pragnienia; wyzwolenie (nirwana) osiąga się przez właściwe postępowanie. Rdzeniem nauki są cztery szlachetne prawdy.

Cywilizacja chińska narodziła się nad Huang He (Rzeką Żółtą). Jej dzieje porządkuje się według dynastii — kolejnych rodów panujących.

Przełomem było zjednoczenie Chin w 221 p.n.e. przez władcę państwa Qin, który przyjął tytuł Qin Shi Huang („Pierwszy Cesarz"). Ujednolicił pismo, miary, wagi i monetę, zbudował sieć dróg i połączył istniejące umocnienia w zalążek Wielkiego Muru — broniącego północnych granic przed koczownikami. Po jego śmierci władzę przejęła dynastia Han, za której cesarstwo osiągnęło rozkwit.

Równolegle z polityką rozwijała się myśl chińska. Konfucjusz (VI/V w. p.n.e.) głosił ład oparty na hierarchii, obowiązku, szacunku dla rodziców i władcy oraz cnocie urzędnika — konfucjanizm stał się fundamentem chińskiej administracji. Taoizm (kojarzony z Laozi) uczył harmonii z „tao" — naturalnym porządkiem świata — i powściągliwości.

Chiny dały światu przełomowe wynalazki: hodowlę jedwabiu (pilnie strzeżony sekret), papier (upowszechniony za dynastii Han, ok. II w.), kompas, a później proch i druk. Handel jedwabiem szedł jedwabnym szlakiem — siecią dróg karawanowych, która od czasów dynastii Han łączyła Chiny z Azją Środkową, Persją i światem śródziemnomorskim, przenosząc nie tylko towary, ale też idee i religie (m.in. buddyzm dotarł tą drogą do Chin).

Do dziejów Indii i Chin trafiają dwa typy materiału: materialny (ruiny Mohendżo-Daro, terakotowa armia, mapa dolin rzek) oraz pisany (wedy, nauki Buddy, myśli Konfucjusza). Do obu stosuj tę samą procedurę.

Materiał źródłowy (fragment): „Kto rodzi się braminem, ten z powodu zasług dawnych żywotów zajmuje najwyższe miejsce; śudra zaś ma służyć wyższym, by w przyszłym wcieleniu wznieść się wyżej." (parafraza nauki opartej na tekstach hinduizmu)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, w jaki sposób religia hinduska uzasadniała podział kastowy.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, dotyczące religii i społeczeństwa Indii; przekaz o charakterze religijno-normatywnym.

Krok 2 — odczyt. Tekst wiąże miejsce w społeczeństwie (bramin, śudra) z zasługami z poprzednich wcieleń.

Krok 3 — kontekst. Hinduizm głosił reinkarnację i karmę; system warn był dziedziczny i zamknięty.

Krok 4 — ocena. To źródło normatywne — pokazuje ideologię porządku społecznego, a nie realia życia; utrwalało interes warn wyższych.

Wniosek modelowy: Religia hinduska uzasadniała podział kastowy za pomocą wiary w reinkarnację i karmę: obecną warnę tłumaczono jako skutek czynów z poprzednich wcieleń. Dzięki temu porządek społeczny jawił się jako sprawiedliwy i święty, a awans możliwy był dopiero w kolejnym życiu — co utrwalało dziedziczność i zamknięcie kast.