Potęga i upadek Grecji

Dzieje Grecji klasycznej to jeden z najczęściej odpytywanych fragmentów starożytności na maturze. CKE lubi ten temat, bo pozwala połączyć chronologię (uporządkuj wojny i bitwy), pracę ze źródłem (Tukidydes, mowa pogrzebowa Peryklesa, mapy związków) i argumentację (dlaczego demokratyczne, bogate Ateny przegrały?). To także modelowy przykład zależności, którą egzaminatorzy uwielbiają: jak sukces (imperium) rodzi konflikt, a konflikt — upadek.

Wyobraź sobie drużynę, która wspólnie wygrywa wielki turniej. Zaraz potem najsilniejszy zawodnik zaczyna dyktować warunki: zbiera składki „na wspólne dobro", ale wydaje je po swojemu, a kto chce odejść — zostaje ukarany. Pozostali najpierw szemrają, potem szukają rywala, który mógłby postawić lidera do pionu. Tak w skrócie wyglądały dzieje Grecji po zwycięstwie nad Persją.

Ateny, które najwięcej zrobiły dla obrony Grecji, zamieniły sojusz w imperium. Sparta — z zazdrością i niepokojem — stanęła na czele przeciwników. Wojna, która wybuchła, nie miała jednego zwycięzcy: wykrwawiła wszystkie polis. A gdy Grecy walczyli między sobą, na północy rosła w siłę monarchia, którą dotąd lekceważyli — Macedonia.

Po zwycięstwie nad Persją Ateny stanęły na czele Związku Morskiego i szybko zamieniły przywództwo w panowanie. Okres największej świetności przypadł na czasy Peryklesa (kierował polityką ok. 461–429 p.n.e.), którego imieniem nazywa się „złoty wiek" Aten.

Perykles rozwinął demokrację: wprowadził wynagrodzenie (diety) za udział w urzędach i sądach, dzięki czemu także ubożsi obywatele mogli uczestniczyć w rządzeniu. Z daniny sojuszników sfinansował odbudowę zniszczonego przez Persów Akropolu — powstał wtedy Partenon, świątynia Ateny. Ateny stały się kulturalną stolicą Grecji: działali tam tragediopisarze, filozofowie i rzeźbiarze.

Rosnąca potęga Aten budziła strach Sparty i jej sojuszników. Historyk Tukidydes wskazał tę obawę jako najgłębszą („najprawdziwszą") przyczynę wojny. W 431 p.n.e. wybuchł konflikt, który podzielił cały grecki świat.

Wojna miała charakter zderzenia dwóch odmiennych potęg: Ateny panowały na morzu, Sparta — na lądzie. Perykles obrał strategię obronną: ludność chroniła się za murami Aten, a flota atakowała wybrzeża Peloponezu. Plan zawiodła zaraza (429 p.n.e.), która zdziesiątkowała stłoczone miasto i zabrała samego Peryklesa.

Punktem zwrotnym była wyprawa sycylijska (415–413 p.n.e.): Ateny rzuciły ogromne siły na podbój Syrakuz i straciły niemal całą flotę oraz armię. Osłabione, nie zdołały już odbudować przewagi. Sparta — korzystając z pieniędzy perskich — zbudowała własną flotę i w 405 p.n.e. rozbiła ateńską pod Ajgospotamoj. Odcięte od dostaw zboża Ateny skapitulowały w 404 p.n.e.: zburzono długie mury, rozwiązano Związek Morski, a władzę na krótko przejęli oligarchiczni „trzydziestu tyranów".

Zwycięska Sparta narzuciła Grecji swoją hegemonię, ale rządziła twardo i budziła taki sam opór jak wcześniej Ateny. Przeciw niej zwróciły się inne polis, a nową potęgą stały się Teby. Dowodzone przez wybitnego wodza Epaminondasa, dzięki nowatorskiej taktyce (skośny szyk falangi) pokonały uważaną za niezwyciężoną armię spartańską w bitwie pod Leuktrami (371 p.n.e.).

Hegemonia tebańska także okazała się krótkotrwała. Żadna polis nie potrafiła trwale zjednoczyć Grecji — każda przewaga wywoływała koalicję przeciwników. Ciągłe wojny przyniosły kryzys polis: wyludnienie, ruinę gospodarczą i wzrost roli najemników, którzy walczyli za pieniądze, a nie z obowiązku obywatelskiego.

Na północy Grecji leżała Macedonia — monarchia, którą Grecy z polis uważali za zacofaną. Zmienił to król Filip II (panował 359–336 p.n.e.). Zreformował armię, tworząc falangę macedońską uzbrojoną w długie włócznie (sarisy) i współdziałającą z jazdą. Sprawnie łączył wojnę z dyplomacją i przekupstwem, stopniowo podporządkowując sobie kolejne obszary.

Część Ateńczyków dostrzegała zagrożenie — mówca Demostenes wygłaszał płomienne mowy (filipiki), wzywając do oporu. Ostatecznie Ateny i Teby zawarły sojusz, lecz w 338 p.n.e. w bitwie pod Cheroneą ich połączone wojska poniosły klęskę. Zwycięstwo Filipa oznaczało utratę niezależności politycznej przez greckie polis. Rok później (337 p.n.e.) Filip zawiązał Związek Koryncki, obejmując Grecję swoim przywództwem i zapowiadając wspólną wyprawę przeciw Persji — dzieło dokończył jego syn, Aleksander Wielki.

Zadania o potędze i upadku Grecji najczęściej łączą źródło (fragment Tukidydesa, mapa związków, plan bitwy) z pytaniem o przyczyny lub skutki. Zastosuj tę samą procedurę.

Materiał źródłowy (fragment): „Najprawdziwszą przyczyną [wojny], choć najmniej ujawnianą w mowach, było moim zdaniem to, że Ateńczycy, stając się potężni, budzili strach Lacedemończyków [Spartan] i zmuszali ich do wojny." (Tukidydes, Wojna peloponeska, V w. p.n.e.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, co Tukidydes uważał za główną przyczynę wojny peloponeskiej.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne — relacja współczesnego wydarzeniom historyka i uczestnika epoki (V w. p.n.e.).

Krok 2 — odczyt. Tukidydes wskazuje, że prawdziwym powodem wojny był strach Sparty przed rosnącą potęgą Aten.

Krok 3 — kontekst. Po wojnach perskich Ateny zbudowały imperium morskie (Związek Morski, foros, „złoty wiek" Peryklesa). Ich ekspansja zagrażała pozycji Sparty i jej sojuszników.

Krok 4 — ocena. Tukidydes odróżnia przyczyny głoszone publicznie od tej „najprawdziwszej" — sam był Ateńczykiem, ale stara się analizować chłodno; mimo to jest to jego interpretacja.

Wniosek modelowy: Według Tukidydesa zasadniczą przyczyną wojny peloponeskiej był nie konkretny spór, lecz wzrost potęgi Aten, który wywołał strach Sparty. Potwierdza to imperialna polityka Aten po wojnach perskich (Związek Morski, danina, dominacja nad sojusznikami), zagrażająca dotychczasowej równowadze sił w Grecji.