Aleksander Wielki

Aleksander Wielki to jeden z najczęściej pojawiających się bohaterów zadań ze starożytności. CKE lubi ten temat, bo łączy trzy rzeczy naraz: chronologię (ciąg bitew z konkretnymi datami), mapę (zasięg imperium od Grecji po Indus) i pracę ze źródłem tendencyjnym (antyczni autorzy tworzyli wokół Aleksandra legendę). Uczeń, który myli kolejność bitew albo nie potrafi połączyć wyprawy z jej skutkiem — początkiem epoki hellenistycznej — traci punkty w całej wiązce, bo błąd w chronologii przenosi się na argumentację.

Wyobraź sobie mapę IV w. p.n.e.: z jednej strony ogromne, bogate imperium perskie ciągnące się od Azji Mniejszej po Indie; z drugiej — greckie polis wyczerpane wojną peloponeską i małe, „barbarzyńskie" w oczach Greków królestwo Macedonii na północnym skraju świata greckiego. Wszystko wskazywało, że to Persja rozdaje karty.

A jednak w ciągu dekady ten układ się odwrócił. Dlaczego? Bo Macedonia — najpierw za Filipa II, potem za jego syna Aleksandra — miała coś, czego nie miały skłócone polis: jednego wodza, stałą, wyszkoloną armię i jasny cel. To trochę jak w sporcie: zgrana, systematycznie trenowana drużyna pokonuje zbiór gwiazd, które nie potrafią grać razem.

Filip II i Aleksander — podział ról

Aleksander objął tron w 336 p.n.e. po zamordowaniu Filipa II. Najpierw umocnił władzę w Grecji (zburzył zbuntowane Teby), a w 334 p.n.e. przekroczył cieśniny i wkroczył do Azji Mniejszej. Wyprawę oficjalnie ogłoszono jako odwet za perskie najazdy na Grecję sprzed półtora wieku — to hasło propagandowe spajało Greków wokół króla Macedonii.

Po zdobyciu Persji Aleksander nie zatrzymał się. Ruszył dalej na wschód, ku Indiom, gdzie w 326 p.n.e. stoczył nad rzeką Hydaspes ciężką bitwę z królem Porosem, pokonując po raz pierwszy bojowe słonie. To był jednak kres pochodu: wyczerpane wieloletnią wyprawą wojsko odmówiło marszu dalej i zmusiło króla do odwrotu.

Aleksander wrócił do Babilonu, który uczynił centrum swojego imperium, i tam — planując kolejne wyprawy — zmarł w 323 p.n.e. w wieku zaledwie 32 lat (prawdopodobnie na gorączkę). Nie zostawił dorosłego następcy. Jego imperium, sklejone siłą jednej osoby, rozpadło się w wojnach diadochów na państwa hellenistyczne (m.in. Egipt Ptolemeuszy, państwo Seleucydów).

Rządzić garstką Macedończyków nad milionami perskich poddanych było niemożliwe czystą siłą. Dlatego Aleksander świadomie łączył oba światy: przejął część perskiego ceremoniału dworskiego i stroju, zachował lokalnych zarządców (satrapów), poślubił perską księżniczkę i zorganizował masowe małżeństwa swoich żołnierzy z Persankami (tzw. wesela w Suzie). Zakładał też liczne miasta typu greckiego (Aleksandrie) jako ośrodki władzy i kultury.

Źródła o Aleksandrze są wdzięcznym, ale zdradliwym materiałem: pełne anegdot i wielkich mów, spisane wieki później. „Przesłuchaj" je tą samą procedurą co każde inne źródło.

Materiał źródłowy (fragment): „Gdy szala bitwy się ważyła, Aleksander na czele jazdy towarzyszy uderzył wprost ku miejscu, gdzie stał Dariusz. Król perski, widząc rzeź wokół siebie, pierwszy zawrócił rydwan i rzucił się do ucieczki, a za nim całe jego wojsko." (na podstawie relacji antycznej o jednej z bitew Aleksandra z Dariuszem III)

Polecenie: Rozpoznaj, o którą bitwę najprawdopodobniej chodzi, i wyjaśnij, na czym polegała macedońska taktyka opisana w źródle.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, wtórne (relacja antyczna spisana długo po wydarzeniu), narracyjne.

Krok 2 — odczyt. Aleksander osobiście prowadzi jazdę hetajrów wprost na Dariusza; król perski ucieka, pociągając za sobą całe wojsko.

Krok 3 — kontekst. Ucieczka Dariusza z pola bitwy wobec uderzenia jazdy pasuje do Issos (333) lub Gaugameli (331) — obu wielkich starć z Dariuszem III.

Krok 4 — ocena. Autor eksponuje bohaterstwo i decydującą rolę króla — typowy rys „legendy Aleksandra"; trzeba oddzielić fakt (uderzenie jazdy, ucieczka Dariusza) od heroizacji.

Wniosek modelowy: Źródło opisuje starcie Aleksandra z Dariuszem III (Issos lub Gaugamela). Widać w nim macedońską taktykę „kowadła i młota": piechota wiązała główne siły Persów, a rozstrzygające uderzenie zadała jazda hetajrów prowadzona osobiście przez króla, celując w dowództwo wroga — załamanie Dariusza pociągnęło za sobą klęskę całej armii.