Początki Rzymu

Starożytny Rzym to jeden z filarów matury z historii — od jego początków, przez republikę i cesarstwo, po upadek, zadania CKE wracają do niego w każdej sesji. Temat „Początki Rzymu" jest szczególny, bo od razu uczy Cię czegoś, co przyda się w całej starożytności: jak odróżnić legendę od faktu historycznego. Rzymianie zostawili barwną opowieść o Romulusie i Remusie, ale historyk pyta: skąd to wiemy, kto to spisał, ile lat po wydarzeniach i po co? To dokładnie ten typ myślenia, który arkusz nagradza punktami.

Do tego dochodzi chronologia — dwie daty graniczne (753 p.n.e. i 509 p.n.e.) idealnie nadają się na zadania z liczeniem czasu i zamianą roku na wiek. A opis ustroju królewskiego i społeczeństwa to fundament pod kolejne lekcje o republice, w których będziesz porównywać instytucje.

Wyobraź sobie potężne państwo, które panuje nad całym basenem Morza Śródziemnego, a chce wiedzieć, „skąd się wzięło". Rzymianie z czasów świetności opowiadali sobie historię o dwóch braciach wykarmionych przez wilczycę i o mieście założonym przez jednego z nich w konkretnym dniu 753 r. p.n.e. Ta opowieść spisana została jednak setki lat później — najsłynniejszą wersję zawdzięczamy historykowi Liwiuszowi, żyjącemu w I w. p.n.e., czyli ponad 700 lat po rzekomym założeniu miasta.

Historyk jest jak detektyw (znasz to z lekcji o warsztacie): zestawia legendę z tym, co dają wykopaliska. A archeologia pokazuje, że na wzgórzach nad Tybrem naprawdę istniały wczesne osady pasterskie, które stopniowo zrastały się w miasto — nie powstało ono „jednego dnia" z ręki jednego bohatera. Prawda historyczna i legenda mówią więc o tym samym miejscu, ale w inny sposób.

Rzym leży w Lacjum, krainie w środkowej Italii, nad dolnym biegiem rzeki Tyber, kilkanaście kilometrów od morza. Tradycja mówi o siedmiu wzgórzach (najsłynniejsze: Palatyn i Kapitol), na których i wokół których rozwijało się miasto. To położenie nie było przypadkowe — dawało realne korzyści.

Tradycja rzymska wymienia siedmiu królów — od Romulusa po Tarkwiniusza Pysznego. Pierwsi mieli być pochodzenia latyńsko-sabińskiego, trzej ostatni wywodzili się z Etrusków, ludu o rozwiniętej cywilizacji panującego na północ od Lacjum. Podobnie jak przy dacie 753 p.n.e., listę królów traktuj ostrożnie — to przekaz tradycji, a nie w pełni pewna kronika. Historycznie ważny jest jednak sam fakt: przez pewien czas Rzymem rządzili królowie, a duży wpływ na miasto mieli Etruskowie i (pośrednio) Grecy.

Król sprawował władzę wojskową, sądowniczą i religijną, ale nie rządził samowładnie — doradzała mu rada starszych, czyli senat, a wolni obywatele zbierali się na zgromadzeniach. To ważne: już w monarchii istniały instytucje, które później stały się fundamentem republiki.

Wczesny Rzym był społeczeństwem wyraźnie podzielonym. Podstawą były rody, a najważniejszy podział przebiegał między patrycjuszami a plebejuszami.

Ten podział nie był „zamrożony": napięcie między patrycjuszami a plebejuszami stało się motorem dalszych dziejów republiki (walka o prawa, urząd trybuna ludowego — to już temat kolejnych lekcji). Tu zapamiętaj punkt wyjścia: nierówny dostęp do władzy.

Według tradycji ostatni król, Tarkwiniusz Pyszny (Etrusk), rządził tyrańsko i został wygnany przez rzymską arystokrację. Rzymianie znieśli wtedy władzę królewską i ustanowili republikę (łac. res publica — „rzecz wspólna, publiczna"). Umowna data tego przełomu to 509 p.n.e.

Zamiast dziedzicznego króla władzę wykonawczą powierzono dwóm konsulom, wybieranym co roku. Rozdzielenie i coroczna wymiana władzy miały zapobiec powrotowi jednowładztwa — Rzymianie panicznie bali się „króla". Najważniejszą instytucją stał się senat. To ustrój, w którym rządzą wybierani urzędnicy, a nie jeden dziedziczny pan.

Materiał źródłowy (fragment): „Tak więc powierzono los chłopców nurtowi rzeki (…). Wygłodniałej wilczycy z pobliskich gór, zwabionej płaczem, dzieci te podać miały nastawione sutki; znalazł je (…) pasterz królewskiej trzody." (Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, I w. p.n.e.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej rozstrzygnij, czy fragment można traktować jako wiarygodny opis rzeczywistych początków Rzymu. Odpowiedź uzasadnij.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, wtórne wobec opisywanych wydarzeń: Liwiusz żył w I w. p.n.e., a opisuje VIII w. p.n.e. — dystans ponad 700 lat.

Krok 2 — odczyt. Fragment opowiada o porzuconych bliźniętach wykarmionych przez wilczycę i znalezionych przez pasterza.

Krok 3 — legenda czy fakt. Motyw wilczycy karmiącej ludzkie dzieci to element legendarny (mit), nie zdarzenie potwierdzone przez naukę.

Krok 4 — kontekst. Wykopaliska pokazują, że Rzym powstawał jako proces zrastania się osad nad Tybrem, a nie jednorazowy cudowny akt.

Wniosek modelowy: Fragmentu nie można traktować jako wiarygodnego opisu rzeczywistych początków Rzymu. Powstał wieki po opisywanych wydarzeniach i zawiera treści legendarne (wilczyca, boskie tło), których nauka nie potwierdza. Jest natomiast cennym świadectwem tego, jak sami Rzymianie wyobrażali sobie swoje początki i uzasadniali wielkość miasta.