Republika

Ustrój republiki rzymskiej to jeden z najczęściej sprawdzanych tematów starożytności, bo łączy dwie rzeczy, które CKE lubi zestawiać: fakty o instytucjach (kto co robił) i interpretację (dlaczego ten ustrój był trwały). W arkuszu maturalnym pojawiają się fragmenty Polibiusza, Cycerona czy Liwiusza, schematy władzy albo polecenia typu „wyjaśnij, na czym polegała równowaga władz w republice". Uczeń, który myli konsula z dyktatorem, senat ze zgromadzeniem albo nie rozumie, po co istniał trybun ludowy, traci punkty w całej wiązce — bo każde kolejne polecenie opiera się na poprawnym rozpoznaniu instytucji.

Republika narodziła się z buntu przeciw królowi. Według tradycji w 509 r. p.n.e. Rzymianie wygnali ostatniego, tyrańskiego króla Tarkwiniusza Pysznego i przysięgli, że nigdy więcej nie oddadzą pełni władzy jednemu człowiekowi. Cała konstrukcja ustroju to odpowiedź na to jedno pytanie: jak rządzić skutecznie, a jednocześnie nie dopuścić, by ktoś znów został królem?

Wyobraź sobie firmę, która boi się nieuczciwego prezesa. Powołuje dwóch dyrektorów zamiast jednego (mogą się wzajemnie blokować), daje im władzę tylko na rok, a najważniejsze decyzje musi zatwierdzić rada (senat) i zgromadzenie udziałowców (komicja). Tak działała republika: każdy urząd był zaprojektowany tak, by jego siłę ograniczał inny urząd.

Magistratury to wybieralne urzędy republiki. Obowiązywały je dwie żelazne zasady: kolegialność (każdy urząd sprawuje co najmniej dwóch ludzi) i kadencyjność (zwykle jeden rok). Poniżej najważniejsze urzędy — ułożone od najniższego do najwyższego w drabinie kariery.

Trzy filary władzy: urzędnicy, senat, zgromadzenia

Obywatele rzymscy podejmowali decyzje na zgromadzeniach ludowych, zwanych komicjami (comitia). To one wybierały urzędników, uchwalały prawa (leges) i decydowały o wojnie i pokoju. Był jednak haczyk: głosowano nie „głowa za głowę", lecz grupami, a podział na grupy premiował najbogatszych.

Trybuni ludowi i prawo weta

Największym zdobyczem plebejuszy w walce stanów byli trybuni ludowi (tribuni plebis). Wybierani co roku, byli nietykalni (kto podniósł na nich rękę, podlegał karze śmierci) i dysponowali potężnym narzędziem — prawem weta (intercessio). Jednym słowem veto („zakazuję") trybun mógł zablokować decyzję konsula, uchwałę senatu czy wniosek innego urzędnika, jeśli godziła ona w interes plebsu.

Kariera polityczna w republice biegła po ustalonej drabinie — cursus honorum („droga zaszczytów"). Nie można było przeskoczyć szczebli ani objąć urzędu za młodu: prawo określało minimalny wiek i wymagało odstępów czasu oraz sprawowania urzędu niższego przed wyższym.

Grecki historyk Polibiusz (II w. p.n.e.), obserwując potęgę Rzymu, zadał pytanie: dlaczego ten ustrój jest tak trwały i skuteczny? Jego odpowiedź stała się klasyką myśli politycznej. Twierdził, że republika łączy w sobie trzy „czyste" formy rządów, dzięki czemu unika ich wad.

Zadania o republice często opierają się na tekście Polibiusza, Cycerona lub Liwiusza albo na schemacie ustroju. Zanim odpowiesz, „przesłuchaj" źródło tą samą procedurą co zawsze.

Materiał źródłowy (fragment): „Gdy patrzymy na władzę konsulów, ustrój wydaje się monarchiczny i królewski; gdy na senat — arystokratyczny; a gdy na władzę ludu — demokratyczny. (…) Każda z tych sił może drugiej i pomagać, i przeszkadzać, tak że całość trwa w równowadze." (Polibiusz, Dzieje, II w. p.n.e.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, na czym polegała trwałość ustroju republiki rzymskiej.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne dla epoki (relacja współczesnego, greckiego historyka), o charakterze analitycznym.

Krok 2 — odczyt. Polibiusz wyróżnia trzy siły: konsulów (element monarchiczny), senat (arystokratyczny) i lud (demokratyczny), które wzajemnie się wspierają i hamują.

Krok 3 — kontekst. To opis „ustroju mieszanego" dojrzałej republiki (II w. p.n.e.), w okresie zwycięskiej ekspansji Rzymu w basenie Morza Śródziemnego.

Krok 4 — ocena. Polibiusz podziwiał Rzym i szukał przyczyn jego sukcesu — jego opis jest nieco wyidealizowany, pomija realną przewagę senatu i majątkowy charakter głosowań.

Wniosek modelowy: Trwałość republiki wynikała z równowagi trzech elementów władzy: konsulów, senatu i zgromadzeń ludowych, które wzajemnie się kontrolowały i uzupełniały. Wsparte zasadami kolegialności, kadencyjności i cursus honorum, uniemożliwiały one skupienie pełni władzy w jednym ręku — co Polibiusz uznał za źródło siły państwa.