Podboje

Ekspansja Rzymu to jeden z najczęściej ogrywanych tematów starożytności na maturze — bo łączy chronologię (daty wojen punickich to klasyk liczenia czasu p.n.e.), pracę z mapą (zasięg podbojów, prowincje) i argumentację (skutki podbojów, przyczyny kryzysu republiki). W arkuszu CKE zobaczysz fragment Polibiusza albo Liwiusza o Hannibalu, mapę imperium w II–I w. p.n.e. lub polecenie: „wyjaśnij związek między podbojami a kryzysem drobnej własności rolnej". Bez uporządkowanej wiedzy o etapach ekspansji stracisz punkty w całej wiązce.

Na początku V w. p.n.e. Rzym był jednym z wielu miast środkowej Italii. Trzy i pół wieku później panował nad całym basenem Morza Śródziemnego, które Rzymianie z dumą nazywali Mare Nostrum — „nasze morze". Jak to możliwe?

Wyobraź sobie kulę śnieżną tocząca się z góry: każdy podbój dawał Rzymowi nowych żołnierzy (sprzymierzeńcy italscy musieli wystawiać wojsko), nowe ziemie i łupy, a te finansowały kolejne wojny. Zwyciężonych Rzym częściej wciągał w swój system niż niszczył — dlatego klęska go nie kończyła: po porażce pod Kannami zdołał wystawić nowe armie, bo dysponował ogromnymi rezerwami ludzi.

Wojny punickie — trzy odsłony jednej rywalizacji

Największym przeciwnikiem Rzymu była Kartagina — fenickie miasto na wybrzeżu Afryki Północnej (dziś okolice Tunisu), potęga handlowa i morska panująca nad zachodnim Śródziemnomorzem. Zderzenie dwóch mocarstw było nieuniknione.

I wojna punicka (264–241 p.n.e.) wybuchła o Sycylię. Rzym, dotąd potęga lądowa, musiał zbudować od podstaw flotę — i mimo strat pokonał Kartaginę na morzu. Zdobyta Sycylia stała się pierwszą prowincją Rzymu.

II wojna punicka (218–201 p.n.e.) to najsłynniejsza z nich. Kartagiński wódz Hannibal z armią i słoniami bojowymi przekroczył Alpy i wtargnął do Italii od północy. Pod Kannami (216 p.n.e.) okrążył i zniszczył ogromną armię rzymską — to jedna z najkrwawszych bitew starożytności i wzorcowy manewr oskrzydlający. Rzym jednak nie skapitulował: dzięki rezerwom sprzymierzeńców odbudował siły, a wódz Scypion (zwany Afrykańskim) przeniósł wojnę do Afryki i pod Zamą (202 p.n.e.) pokonał Hannibala. Kartagina utraciła flotę, posiadłości i samodzielność.

III wojna punicka (149–146 p.n.e.) była już egzekucją osłabionego rywala. Rzymianie, powtarzający hasło „Kartagina musi zostać zniszczona" (Cato: Carthago delenda est), oblegli i zburzyli Kartaginę w 146 p.n.e., a jej ziemie zamienili w prowincję Afryka.

Po pokonaniu Kartaginy Rzym skierował się na Wschód. W II w. p.n.e. rozbił Macedonię i podporządkował sobie państwa hellenistyczne — spadkobierców imperium Aleksandra Wielkiego. Symbolicznym rokiem jest 146 p.n.e.: tego samego roku, w którym zburzono Kartaginę, Rzymianie zniszczyli grecki Korynt i ostatecznie podporządkowali sobie Grecję. Z Wschodu popłynęły bogactwa, dzieła sztuki i kultura grecka, która przemieniła rzymską literaturę, filozofię i sztukę (hellenizacja).

Ostatni wielki podbój republiki to Galia. W latach 58–51 p.n.e. Gajusz Juliusz Cezar w wojnach galijskich podbił ziemie dzisiejszej Francji, Belgii i części Niemiec, pokonując zjednoczonych pod wodzą Wercyngetoryksa Gallów. Podbój dał Cezarowi sławę, łupy i lojalną armię — narzędzia, którymi wkrótce sięgnął po władzę dyktatorską, przypieczętowując kryzys republiki.

Podbite ziemie poza Italią Rzym organizował jako prowincje. Na ich czele stał namiestnik (były konsul lub pretor), sprawujący władzę wojskową i sądowniczą. Prowincje płaciły podatki i daniny, a ich ściąganiem zajmowali się często prywatni poborcy (publikanie) ze stanu ekwitów — zbijali fortuny, nierzadko łupiąc mieszkańców. Prowincja była więc dla Rzymu przede wszystkim źródłem dochodu.

Skutki podbojów dla społeczeństwa rzymskiego były głębokie i dwuznaczne — to najważniejsza część tematu na maturze.

Powstało błędne koło: drobny rolnik był żołnierzem, więc latami służył daleko od domu; jego gospodarstwo podupadało, a po powrocie nie mógł konkurować z latyfundiami opartymi na taniej pracy niewolników. Zrujnowany, sprzedawał ziemię bogaczom i przenosił się do Rzymu, zasilając bezrolną biedotę miejską. Tak podboje, które wzbogaciły elity, podkopały fundament republiki — warstwę drobnych obywateli-żołnierzy. Z tych napięć wyrosły reformy braci Grakchów i kryzys prowadzący do upadku republiki.

Zadania o ekspansji Rzymu niemal zawsze opierają się na relacji antycznego historyka (Polibiusz, Liwiusz, Cezar) albo na mapie podbojów. Zanim odpowiesz — „przesłuchaj" źródło.

Materiał źródłowy (fragment): „Hannibal, przeprawiwszy wojsko przez Alpy z niesłychanym trudem, zszedł na równiny Italii i w kolejnych bitwach starł potęgę rzymską; pod Kannami legło tylu obywateli, że zdawało się, iż imię rzymskie zgaśnie. Lecz senat nie przyjął od wroga warunków pokoju." (relacja rzymskiego historyka, oprac. na podstawie Liwiusza)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, dzięki czemu Rzym przetrwał klęskę pod Kannami.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, narracyjne; autor rzymski, więc możliwa tendencyjność na korzyść Rzymu.

Krok 2 — odczyt. Hannibal przekroczył Alpy, zadał Rzymowi klęskę pod Kannami; mimo to senat odrzucił pokój.

Krok 3 — kontekst. To II wojna punicka (218–201 p.n.e.); Kanny to 216 p.n.e.; ostateczne zwycięstwo Rzymu pod Zamą w 202 p.n.e.

Krok 4 — ocena. Autor podkreśla hart ducha senatu — element gloryfikacji Rzymu; fakty (Alpy, Kanny) są jednak wiarygodne.

Wniosek modelowy: Rzym przetrwał klęskę pod Kannami dzięki ogromnym rezerwom ludzkim płynącym z systemu italskich sprzymierzeńców oraz determinacji senatu, który — jak wskazuje źródło — odrzucił pokój i odbudował armie. Pozwoliło to przenieść wojnę do Afryki i pokonać Hannibala pod Zamą (202 p.n.e.).