Upadek republiki

Upadek republiki to jeden z najczęściej ogrywanych tematów maturalnych ze starożytności — pokazuje, jak ustrój republikański przeradza się w rządy jednostki. Na arkuszu dostaniesz fragment Plutarcha o Grakchach, mapę podbojów Cezara albo tekst o proskrypcjach — i musisz połączyć źródło z ciągiem przyczynowo-skutkowym: podboje → kryzys społeczny → reformatorzy → armia zawodowa → wojny domowe → jedynowładztwo.

Uczeń, który zna tylko luźne daty, ale nie rozumie, dlaczego republika upadła, nie zbuduje argumentu w zadaniu rozszerzonej odpowiedzi. A właśnie łańcuch przyczyn jest tu punktowany najczęściej.

Wyobraź sobie państwo-miasto, którego siłą byli wolni chłopi: sami uprawiali ziemię i sami służyli w legionach. Nagle w ciągu stu lat podbija ono cały basen Morza Śródziemnego. Do Italii płyną łupy, złoto i tysiące niewolników. Bogaci senatorowie wykupują ziemię i zakładają wielkie majątki (latyfundia) na darmowej sile niewolniczej.

Gdzie w tym miejsce dla dawnego chłopa-żołnierza? Wraca z wieloletniej wojny do zadłużonego gospodarstwa, którego nie utrzyma, konkurując z latyfundium. Sprzedaje ziemię i wędruje do Rzymu — do tłumu bezrolnych, którzy nie mają już czym służyć w armii (o miejscu w legionie decydował cenzus majątkowy). Republika bogaciła się i jednocześnie traciła swój fundament — wolnych, uzbrojonych obywateli. To napięcie wybuchło reformami Grakchów.

Republika kontra jedynowładztwo — co się zmieniało

Bracia Grakchowie byli trybunami ludowymi z arystokratycznego rodu; dostrzegli, że upadek drobnych rolników zagraża republice. Ich reformy uderzały w interesy bogatych posiadaczy — i dlatego skończyły się przemocą.

Gajusz Mariusz przeprowadził przełomową reformę armii: do legionów zaczęto przyjmować także bezrolnych (proletariuszy), których państwo uzbrajało, a wódz po służbie miał zapewnić ziemię i łupy. Rozwiązało to problem braku rekruta — ale żołnierz był teraz wierny wodzowi, który go opłacał, a nie republice.

Skutki ujawniły się w rywalizacji Mariusza (popularzy) z Sullą (optymaci). Ich spór doprowadził do pierwszej w dziejach Rzymu wojny domowej: Sulla dwukrotnie zajął Rzym siłą własnych legionów. Po zwycięstwie ogłosił się dyktatorem (82 p.n.e.) na czas nieokreślony i wprowadził proskrypcje — terror wobec przeciwników. Pokazał, że kto ma armię, ten może narzucić władzę republice.

W 60 p.n.e. trzej najpotężniejsi ludzie republiki — Juliusz Cezar, wódz Pompejusz i najbogatszy Rzymianin Krassus — zawarli nieformalny sojusz zwany I triumwiratem, by wspólnie kontrolować politykę z pominięciem senatu. Dzięki niemu Cezar zdobył namiestnictwo Galii — i szansę na własną armię.

W latach 58–51 p.n.e. Cezar podbił Galię (dzisiejsza Francja), zdobywając sławę, ogromny majątek i wierne, doświadczone legiony. Gdy triumwirat się rozpadł (śmierć Krassusa, zwrot Pompejusza ku senatowi), senat zażądał, by Cezar rozwiązał armię. Zamiast tego w 49 p.n.e. przekroczył ze swymi legionami rzekę Rubikon — granicę, za którą wódz nie miał prawa wprowadzać wojska do Italii. Był to akt wojny domowej.

Cezar pokonał Pompejusza, opanował państwo i ogłosił się dyktatorem — w końcu dożywotnim. Dla obrońców republiki oznaczało to powrót znienawidzonej jedynowładczej formy rządów. W idy marcowe (15 marca) 44 p.n.e. grupa senatorów (m.in. Brutus i Kasjusz) zamordowała go w senacie, licząc na odrodzenie republiki. Zamiast tego wybuchła kolejna wojna domowa.

Po śmierci Cezara jego stronnicy zawiązali w 43 p.n.e. II triumwirat — tym razem formalny, usankcjonowany prawem. Tworzyli go: Oktawian (adoptowany syn i spadkobierca Cezara), Marek Antoniusz (najbliższy współpracownik Cezara) i Lepidus. Rozprawili się z zabójcami Cezara, ogłaszając własne proskrypcje (zginął m.in. Cyceron).

Sojusz nie mógł trwać: Lepidus odsunięto, a między Oktawianem (Zachód, Italia) a Antoniuszem (Wschód, związany z egipską królową Kleopatrą) narastał konflikt o władzę nad całym państwem. Rozstrzygnęła go bitwa morska pod Akcjum w 31 p.n.e., w której Oktawian pokonał flotę Antoniusza i Kleopatry. Pokonani wkrótce popełnili samobójstwo, a Oktawian pozostał jedynym władcą rzymskiego świata.

To symboliczny koniec republiki. W 27 p.n.e. Oktawian przyjął tytuł Augusta i — formalnie zachowując dawne instytucje — zbudował system jedynowładztwa (pryncypat). Republika nie padła jednym ciosem: umierała sto lat, od Grakchów po Akcjum.

Materiał źródłowy (fragment): „Dzikie zwierzęta mają swoje nory, a ludzie, którzy walczą i giną za Italię, nie mają nic prócz powietrza i światła. Bezdomni tułają się z dziećmi…" (mowa przypisywana Tyberiuszowi Grakchusowi, wg Plutarcha, autora z II w. n.e.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jaki problem społeczny republiki opisuje mówca i jak próbowano go rozwiązać.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, wtórne (Plutarch pisał kilkaset lat po Grakchach), oddaje jednak realny problem epoki.

Krok 2 — odczyt. Mowa mówi o żołnierzach walczących za Italię, którzy nie mają ziemi ani domu — są bezrolni i bezdomni.

Krok 3 — kontekst. To skutek podbojów: latyfundia oparte na niewolnikach wyparły drobnych chłopów, którzy trafili do tłumu bezrolnych. Tyberiusz Grakchus w 133 p.n.e. odpowiedział ustawą rolną.

Krok 4 — ocena. Źródło wtórne i retoryczne, więc idealizuje; ale trafnie oddaje napięcie społeczne, które doprowadziło do reform i przemocy.

Wniosek modelowy: Mówca opisuje bezrolność dawnych chłopów-żołnierzy — skutek podbojów i rozwoju latyfundiów. Problem próbowano rozwiązać reformą rolną Tyberiusza Grakchusa (133 p.n.e.), rozdzielającą ziemię państwową; opór senatu i śmierć reformatora pokazały jednak, jak głęboki był kryzys republiki.