Pryncypat i dominat

Rzym cesarski to jeden z najczęściej odpytywanych tematów starożytności na maturze — bo na jednym przykładzie CKE może sprawdzić rozumienie ustroju, umiejętność pracy ze źródłem i liczenie czasu naraz. Dostajesz fragment tekstu antycznego, napis z tytulaturą cesarza, mapę podziału administracyjnego albo monetę z wizerunkiem władcy i masz wyjaśnić, o jakim ustroju to świadczy. Uczeń, który myli pryncypat z dominatem albo sądzi, że „cesarstwo to zawsze to samo", nie odczyta wymowy takiego źródła i straci punkty w całej wiązce.

Wyobraź sobie dwóch władców. Pierwszy, August, ma pełnię realnej władzy, ale mówi o sobie skromnie: „jestem tylko pierwszym wśród obywateli" (princeps). Zostawia senat, urzędy i zgromadzenia — republikańską fasadę — bo Rzymianie nienawidzą słowa „król" (rex). Rządzi więc jednoosobowo, ale w kostiumie republiki.

Drugi, Dioklecjan, żyje trzy wieki później, po dekadach chaosu. On już niczego nie udaje: każe zwracać się do siebie dominus („pan"), otacza się dworskim ceremoniałem, przywdziewa diadem i purpurę. Władza jest jawnie absolutna i boska. Ta różnica w jednym słowie — princeps kontra dominus — to istota dzisiejszej lekcji.

Mocne i słabe strony obu ustrojów

Pryncypat sprawdzał się, dopóki na tronie zasiadali sprawni władcy, a granice były spokojne (I–II w. n.e., tzw. okres „dobrych cesarzy"). Ale po 235 r. system się załamał. Wojsko odkryło, że to ono robi cesarzy — i zaczęło ich obalać oraz ogłaszać wedle własnego interesu. W ciągu pół wieku przez tron przewinęły się dziesiątki uzurpatorów, wielu zginęło po kilku miesiącach.

Dioklecjan (284–305) wyprowadził państwo z chaosu za cenę bezwzględnej centralizacji. Porzucił fikcję pryncypatu i zbudował ustrój dominatu.

Dioklecjan prześladował też chrześcijan (ostatnie wielkie prześladowanie, 303–304), widząc w nich zagrożenie dla jedności państwa opartej na kulcie cesarza. Jego system tetrarchii miał zapewnić sprawną sukcesję — ale po jego abdykacji szybko rozpadł się w walkach o władzę.

Ze zmagań po Dioklecjanie zwycięsko wyszedł Konstantyn Wielki (306–337), który ponownie zjednoczył cesarstwo i utrwalił dominat.

Do tekstu antycznego, napisu z tytulaturą, monety czy mapy administracyjnej stosuj tę samą procedurę.

Materiał źródłowy (fragment inskrypcji): „Panu naszemu (dominus noster) Dioklecjanowi, niezwyciężonemu, wiecznemu augustowi — miasta prowincji za przywróconą pomyślność." (napis dedykacyjny, koniec III w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej rozstrzygnij, do którego ustroju cesarstwa odnosi się ten napis. Odpowiedź uzasadnij.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne (inskrypcja z epoki), o charakterze oficjalnym/propagandowym.

Krok 2 — odczyt tytulatury. Władca nazwany jest dominus noster („pan nasz"), „wiecznym" i „niezwyciężonym" augustem — język czci i władzy absolutnej.

Krok 3 — kontekst. To czasy Dioklecjana (284–305), twórcy dominatu; tytuł dominus i boska oprawa są znakiem rozpoznawczym tego ustroju.

Krok 4 — ocena. Napis jest oficjalny i pochwalny (tendencyjny) — pokazuje ideologię władzy, nie jej krytyczny obraz.

Wniosek modelowy: Napis odnosi się do dominatu. Świadczy o tym tytulatura — cesarz nazwany jest „panem" (dominus) oraz „wiecznym" i „niezwyciężonym", co odpowiada absolutnej, sakralnej władzy z czasów Dioklecjana, a nie skromnemu tytułowi „princeps" z okresu pryncypatu.