Bizancjum

Bizancjum spina całe średniowiecze i wraca w arkuszu CKE w kilku odsłonach naraz: jako kontynuator antycznego Rzymu (ciągłość prawa i instytucji), jako źródło chrztu i kultury Słowian (Ruś, alfabet), wreszcie jako drugi — obok papiestwa — biegun podzielonego chrześcijaństwa (schizma 1054). Na maturze dostajesz najczęściej mozaikę, plan Hagia Sophia, fragment kroniki albo mapę i masz rozpoznać epokę, osadzić źródło w kontekście i wyciągnąć wniosek. Uczeń, który myli Bizancjum z „upadłym Rzymem", nie odróżnia prawosławia od katolicyzmu albo gubi się w datach (395, 476, 1054, 1453), traci punkty w każdym zadaniu z tego kręgu.

W szkolnej skrótowej wersji „Rzym upadł w 476 roku". To prawda tylko w połowie. W 395 r. cesarz Teodozjusz Wielki podzielił imperium między dwóch synów na część zachodnią (stolica Rawenna) i wschodnią (stolica Konstantynopol). Zachód, słabszy gospodarczo i bardziej narażony na najazdy, rozpadł się w V w. — i to jego koniec datujemy na 476 r. Ale bogatszy, ludniejszy i lepiej broniony Wschód przetrwał.

Mieszkańcy tego państwa przez całe tysiąclecie mówili o sobie Romajowie — Rzymianie. Nazwa „Bizancjum" (od dawnej greckiej kolonii Byzantion, na miejscu której stał Konstantynopol) to termin późniejszy, wymyślony przez historyków. To ważne dla matury: gdy w źródle ktoś z X w. nazywa siebie Rzymianinem, a pisze po grecku i jest chrześcijaninem — to właśnie Bizantyńczyk.

Bizancjum a Zachód — co je różniło

Panowanie Justyniana I (527–565) to szczyt potęgi cesarstwa. Ambitny władca postawił sobie cel: odbudować cesarstwo rzymskie w dawnych granicach. Jego wodzowie (Belizariusz, Narses) odzyskali od barbarzyńców Afrykę Północną, Italię i część Hiszpanii — Morze Śródziemne znów na krótko stało się „rzymskim jeziorem". Podboje były jednak kosztowne i po śmierci Justyniana większość zdobyczy szybko utracono.

Trwalsze okazały się dwa inne dzieła. Pierwsze to kodyfikacja prawa rzymskiego — na polecenie cesarza prawnicy zebrali i uporządkowali dorobek prawa rzymskiego w zbiorze zwanym później Corpus Iuris Civilis. To dzięki niemu prawo rzymskie przetrwało średniowiecze i stało się fundamentem prawodawstwa niemal całej Europy. Drugie to budowa w Konstantynopolu kościoła Mądrości Bożej — Hagia Sophia — arcydzieła z ogromną kopułą, przez tysiąc lat największej świątyni chrześcijaństwa.

W Bizancjum cesarz był nie tylko władcą świeckim, ale i zwierzchnikiem Kościoła — mianował patriarchę Konstantynopola, zwoływał sobory, rozstrzygał spory doktrynalne. Ten ustrój nazywamy cezaropapizmem. To zasadnicza różnica wobec Zachodu, gdzie papież pozostawał niezależny od cesarza i królów, a nierzadko z nimi rywalizował.

Odmienność Wschodu i Zachodu narastała stuleciami: inny język (grecki vs łacina), inne obrzędy, spory teologiczne (np. o dodanie słowa Filioque do wyznania wiary) oraz rywalizacja papieża z patriarchą o zwierzchność. Do napięć doszło też obrazoburstwo (ikonoklazm) w VIII–IX w. — spór o to, czy wolno czcić ikony (ostatecznie kult obrazów przywrócono). Nagromadzone różnice doprowadziły w 1054 r. do wielkiej schizmy wschodniej: papież i patriarcha wzajemnie się wyklęli, a chrześcijaństwo podzieliło się trwale na katolicki Zachód i prawosławny Wschód.

Bizancjum stworzyło jedną z najświetniejszych kultur średniowiecza. W sztuce sakralnej królowały mozaiki (ze szklanych i złotych kostek) oraz ikony — święte obrazy o ustalonej, symbolicznej formie. Architektura sakralna, z Hagia Sophia na czele, łączyła monumentalne kopuły z bogactwem wnętrz; ten styl promieniował na cały świat prawosławny. Bizancjum przechowało też dorobek antyku greckiego — teksty filozofów i uczonych, które później trafiły do Europy Zachodniej.

Najtrwalszy okazał się wpływ na Słowian. W IX w. bracia Cyryl i Metody prowadzili misję chrystianizacyjną wśród Słowian i stworzyli alfabet (głagolicę, z której rozwinęła się cyrylica) oraz przekłady tekstów liturgicznych na język słowiański. Dzięki temu chrześcijaństwo w obrządku wschodnim, pismo i kultura bizantyjska dotarły m.in. do Bułgarii, Serbii, a przede wszystkim na Ruś, która w 988 r. przyjęła chrzest z Konstantynopola — stąd prawosławie i cyrylica na wschodzie Słowiańszczyzny.

Przez tysiąc lat Bizancjum toczyło nieustanne wojny obronne. W VII w. Arabowie (islam) odebrali mu Syrię, Palestynę i Egipt oraz dwukrotnie oblegali Konstantynopol — miasto ocaliły potężne mury i tajna broń („ogień grecki"). Na Bałkanach napierali Słowianie i Bułgarzy, później Turcy. Cios zadał też... chrześcijański Zachód: w 1204 r. uczestnicy IV wyprawy krzyżowej zdobyli i splądrowali Konstantynopol, tworząc na kilkadziesiąt lat Cesarstwo Łacińskie — Bizancjum nigdy w pełni się z tego nie podniosło.

W ostatnich stuleciach cesarstwo topniało pod naporem Turków osmańskich, aż skurczyło się niemal do samej stolicy. 29 maja 1453 r. sułtan Mehmed II zdobył Konstantynopol; ostatni cesarz zginął w walce, a Hagia Sophia została zamieniona w meczet. Upadek Konstantynopola w 1453 r. to jedna z umownych dat kończących średniowiecze i początek osmańskiej dominacji we wschodniej części Morza Śródziemnego.

Materiał źródłowy (fragment): „Cesarz zwołał sobór biskupów i sam przewodniczył obradom, rozstrzygając spór o wiarę; patriarchę zaś, jak przedtem, mianował wedle swej woli." (opis stosunków w cesarstwie wschodnim, na podstawie kroniki, przekład)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jaki ustrój religijno-polityczny opisuje autor i czym różni się on od modelu zachodniego.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, opisuje relacje władzy świeckiej i Kościoła w Bizancjum.

Krok 2 — odczyt. Cesarz zwołuje sobór, przewodniczy mu, rozstrzyga spory o wiarę i mianuje patriarchę.

Krok 3 — kontekst. To opis cezaropapizmu — cesarz bizantyjski był zwierzchnikiem zarówno państwa, jak i Kościoła.

Krok 4 — ocena. Autor pokazuje realną władzę cesarza nad Kościołem; to model odmienny od Zachodu, gdzie papież był niezależny.

Wniosek modelowy: Źródło opisuje cezaropapizm — ustrój, w którym cesarz bizantyjski sprawował zwierzchnictwo nad Kościołem (zwoływał sobory, mianował patriarchę). Różni się on od modelu zachodniego, gdzie władza duchowa (papież) była niezależna od świeckiej, co na Zachodzie prowadziło do rywalizacji papiestwa z cesarstwem.