Frankowie

Państwo Franków to klucz do całego wczesnego średniowiecza — bez niego nie zrozumiesz ani cesarstwa Karola Wielkiego, ani sojuszu tronu z ołtarzem, ani genezy Państwa Kościelnego. CKE lubi ten temat, bo pozwala łączyć wiele wątków: upadek Rzymu, chrystianizację Europy, ekspansję islamu i średniowieczny ustrój. W zadaniach pojawiają się źródła — fragmenty Historii Franków Grzegorza z Tours, mapy podbojów, opisy chrztu Chlodwiga.

Wyobraź sobie Europę po 476 r.: na terenach dawnego cesarstwa powstają państwa germańskie — Ostrogotów w Italii, Wizygotów w Hiszpanii, Wandalów w Afryce, Burgundów w Galii. Większość z nich zniknie w ciągu dwóch stuleci. Dlaczego? Bo byli mniejszością rządzącą wrogą, katolicką ludnością — sami wyznawali arianizm, uznawany za herezję.

Frankowie zagrali inaczej. Chlodwig przyjął chrzest w tej samej wierze co podbici mieszkańcy Galii. Zamiast być obcym okupantem, stał się „swoim" władcą chrześcijańskim, którego popierali biskupi. Ta drobna z pozoru różnica religijna przesądziła o trwałości państwa.

Kiedy w 476 r. upadło cesarstwo zachodniorzymskie, Galia (dzisiejsza Francja) była mozaiką: resztki rzymskiej administracji, Wizygoci na południu, Burgundowie na wschodzie i napierający od północy Frankowie. Z tego chaosu wyłonił się Chlodwig (panował ok. 481–511), wódz jednego z plemion frankijskich, który podbojem zjednoczył Franków i rozszerzył władzę na większość Galii, pokonując m.in. Rzymian pod Soissons i Wizygotów.

Najważniejszą decyzją Chlodwiga był chrzest ok. 496 r. w Reims. Kluczowe, że przyjął chrześcijaństwo w wersji katolickiej (rzymskiej), podczas gdy inni germańscy władcy byli arianami.

Po śmierci Chlodwiga zadziałał germański zwyczaj: państwo dzielono między synów jak prywatny majątek. Kolejne podziały, wojny domowe i skrytobójstwa osłabiały dynastię. W VII w. Merowingowie stali się „królami gnuśnymi" — nosili tytuł, ale rządzili za nich zarządcy dworu, czyli majordomowie.

Majordom kontrolował skarb, wojsko i nadania ziemi — a więc realne narzędzia władzy. Z czasem urząd stał się dziedziczny w jednym rodzie (przodków Karolingów). Król „panował", majordom rządził.

Najsłynniejszym majordomem był Karol Młot. W jego czasach realnym zagrożeniem stali się Arabowie, którzy po podboju Hiszpanii przekroczyli Pireneje i wtargnęli do Galii. W 732 r. pod Poitiers (bywa nazywana bitwą pod Tours) Karol Młot pokonał ich armię. Znaczenie: zatrzymanie ekspansji islamu w Europie Zachodniej (Arabowie wycofali się za Pireneje), wzrost prestiżu Karola Młota jako obrońcy chrześcijaństwa i umocnienie jego rodu — droga do korony dla syna, Pepina.

Syn Karola Młota, Pepin Krótki, faktycznie rządził jako majordom, ale chciał tytułu króla. Zwrócił się do papieża z pytaniem: kto powinien być królem — ten, kto ma tytuł, czy ten, kto ma władzę? Papież, potrzebujący silnego obrońcy, odpowiedział po myśli Pepina. W 751 r. ostatni Merowing został odsunięty (zamknięty w klasztorze), a Pepin — namaszczony przez biskupów — został królem. To początek dynastii Karolingów na tronie.

Rewanż nastąpił wkrótce. Papieżowi zagrażali w Italii Longobardowie. Pepin pokonał ich i darował papieżowi zdobyte ziemie w środkowej Italii. Tak — z darowizny Pepina — powstało Państwo Kościelne: świeckie władztwo papieży, które przetrwało do 1870 r.

Państwo Franków łączyło germańskie obyczaje z rzymskim dziedzictwem. Władca opierał się na drużynie wojowników i nadaniach ziemi — to zalążek późniejszego lenna. W terenie rządzili hrabiowie (comites), a Kościół dostarczał administracji piśmiennej.

Materiał źródłowy (fragment): „Chlodwig wyznał wiarę w Boga wszechmogącego w Trójcy Jedynego i został ochrzczony w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, i namaszczony świętym krzyżmem. A z jego wojska ochrzciło się ponad trzy tysiące ludzi." (Grzegorz z Tours, Historia Franków, VI w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij polityczne znaczenie chrztu Chlodwiga.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne; autor — Grzegorz z Tours, biskup i kronikarz (duchowny → możliwa tendencyjność na korzyść Kościoła).

Krok 2 — odczyt. Chlodwig przyjmuje chrzest w wyznaniu katolickim (Trójca Jedyna — w opozycji do arianizmu), a wraz z nim chrzci się jego wojsko.

Krok 3 — kontekst. Ok. 496 r.; inni Germanie byli arianami, a rzymska ludność Galii — katolikami. Chlodwig wybiera wiarę podbitych.

Krok 4 — ocena. Źródło duchownego podkreśla religijny triumf; my dodajemy wymiar polityczny, którego kronikarz nie akcentuje wprost.

Wniosek modelowy: Chrzest Chlodwiga w wyznaniu katolickim miał znaczenie przede wszystkim polityczne: zapewnił mu poparcie biskupów i katolickiej ludności Galii, odróżnił go od ariańskich władców germańskich i związał państwo Franków z Kościołem rzymskim. Ten sojusz stał się fundamentem trwałości i ekspansji państwa frankijskiego.