Pierwsze państwa Słowian

Na maturze z historii Słowianie pojawiają się w wiązce zadań o wczesnym średniowieczu Europy Środkowej — zwykle jako mapa rozmieszczenia plemion, fragment kroniki albo tablica chronologiczna. CKE lubi tu sprawdzać dwie rzeczy naraz: czy potrafisz uporządkować wydarzenia w czasie (Samon → Morawy → chrzest Rusi) i czy rozumiesz konsekwencje wyboru obrządku (Rzym czy Konstantynopol). To także obowiązkowe tło pod temat „Polska Mieszka I" — bez zrozumienia, skąd wzięli się Słowianie i jak powstawały ich pierwsze państwa, nie zrozumiesz, dlaczego chrzest Polski w 966 r. był decyzją cywilizacyjną, a nie tylko religijną.

Wyobraź sobie duże jezioro, które nagle przelewa się przez brzegi w trzech kierunkach. Na początku to wciąż ta sama woda — Słowianie z jednej praojczyzny mówili podobnym językiem i mieli podobne wierzenia. Ale gdy jedni poszli nad Łabę, drudzy nad Dniepr, a trzeci na Bałkany, każda grupa zetknęła się z innym sąsiadem: zachodni z państwem Franków i Rzymem, wschodni ze skandynawskimi Waregami i stepem, południowi z Bizancjum.

Z tego kontaktu — a nie z samego pokrewieństwa — wyrosły odrębne państwa, alfabety i Kościoły. Dlatego dziś Polak, Rosjanin i Bułgar czują wspólnotę języka, ale piszą różnymi literami i chodzą do różnych świątyń. Historyk patrzy na Słowian jak na jeden pień, który rozgałęził się pod wpływem sąsiadów i wyborów politycznych.

Skąd wyszli Słowianie — praojczyzna i wielka wędrówka

Pierwszym znanym tworem państwowym Słowian było państwo Samona (ok. 623–658). Jego twórcą był, według frankijskiej kroniki Fredegara, kupiec Samon — prawdopodobnie Frank — który stanął na czele słowiańskich plemion w walce z Awarami, koczownikami dominującymi wówczas nad środkowym Dunajem. Samon pokonał także wojska frankijskiego króla Dagoberta w bitwie pod Wogastisburgiem.

Było to jednak państwo efemeryczne: związek plemion oparty na osobistym autorytecie wodza, bez trwałych instytucji. Po śmierci Samona rozpadło się. Dla matury liczy się wniosek: pierwsze słowiańskie „państwo" powstało z potrzeby obrony i nie przetrwało swego założyciela.

Pierwszym trwalszym państwem zachodniosłowiańskim było Państwo Wielkomorawskie (Wielkie Morawy), które rozkwitło w IX w. Zbudowali je książęta z rodu Mojmirowiców: Mojmir I, Rościsław i Świętopełk. Za ich panowania Morawy objęły Czechy, Słowację i część ziem naddunajskich, stając się liczącą się siłą między państwem wschodniofrankijskim a Bizancjum.

Kluczowy krok wykonał Rościsław: chcąc uniezależnić się od niemieckiego duchowieństwa, poprosił cesarza bizantyjskiego o misjonarzy mówiących językiem słowiańskim. W 863 r. przybyli bracia Konstantyn (Cyryl) i Metody z Sołunia (Tesaloniki). Stworzyli pierwszy alfabet słowiański — głagolicę — i przełożyli Pismo oraz teksty liturgiczne na język słowiański. Dzięki nim Słowianie zyskali własną kulturę pisaną i liturgię w zrozumiałym języku, co było ewenementem w ówczesnej Europie (Rzym uznawał wtedy głównie łacinę, grekę i hebrajski).

Wielkie Morawy upadły na początku X w. (ok. 906/907) pod naporem Węgrów, którzy właśnie osiedlili się w Kotlinie Panońskiej. Uczniowie Cyryla i Metodego, wygnani z Moraw, przenieśli dzieło braci na południe — do Bułgarii, gdzie powstała cyrylica (od imienia Cyryla), i dalej na Ruś.

Gdy Wielkie Morawy chyliły się ku upadkowi, u Słowian wschodnich i południowych wyrastały nowe państwa. Każde z nich stanęło przed tym samym pytaniem: z kim się związać — z Rzymem czy z Konstantynopolem?

Ruś Kijowska powstała w IX w., gdy skandynawscy Waregowie (dynastia Rurykowiczów) opanowali szlaki handlowe „od Waregów do Greków" i zjednoczyli plemiona wschodniosłowiańskie wokół Kijowa. Przełom przyniósł książę Włodzimierz Wielki, który w 988 r. przyjął chrzest w obrządku bizantyjskim i ochrzcił Ruś. Wybór prawosławia związał Ruś z Konstantynopolem: przyjęto cyrylicę, wzorce sztuki i prawa bizantyjskiego.

Czechy zjednoczyła dynastia Przemyślidów. Czescy władcy (m.in. św. Wacław) przyjęli chrześcijaństwo w obrządku łacińskim, wchodząc w krąg cywilizacji zachodniej i w orbitę wpływów niemieckich — mimo że początki chrystianizacji sięgały misji z Wielkich Moraw.

Bułgaria to najstarsze trwałe państwo Słowian południowych. Powstało w 681 r., gdy koczowniczy Protobułgarzy chana Asparucha podbili Słowian na Bałkanach i szybko ulegli slawizacji. Chan (potem car) Borys I przyjął chrzest ok. 864/865 r. z Bizancjum — Bułgaria stała się mocarstwem prawosławnym i ośrodkiem kultury cyrylickiej (rozkwit za cara Symeona).

Wśród Słowian zachodnich, w dorzeczu Warty, jednoczyli się Polanie. Gdy Wielkie Morawy już nie istniały, a Czechy i Ruś przyjmowały chrzest, państwo Polan pod wodzą Mieszka I wchodziło na scenę. Mieszko, ucząc się na przykładzie sąsiadów, wybrał w 966 r. chrzest w obrządku łacińskim — i to za pośrednictwem Czech (małżeństwo z Dobrawą, córką Przemyślidów), nie Niemiec, by uniknąć zależności od cesarstwa.

Powstanie Polski nie było więc „cudem" ani przypadkiem: to ostatni akt procesu, który zaczął się od państwa Samona i Wielkich Moraw. Polska powtórzyła sprawdzony wzorzec — zjednoczenie plemion + chrzest jako wejście do Europy — i dzięki wyborowi Rzymu znalazła się w tym samym kręgu co Czechy, a po przeciwnej stronie niż prawosławna Ruś.

Materiał źródłowy (fragment): „Rościsław, książę morawski, wysłał do cesarza posłów, mówiąc: Lud nasz odrzucił pogaństwo i trzyma się prawa chrześcijańskiego, nie mamy jednak takiego nauczyciela, który by nam w naszym języku wiarę wyłożył. Poślij nam takiego biskupa i nauczyciela." (na podstawie Żywotu Konstantyna, IX w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jakie znaczenie dla Słowian miała prośba Rościsława.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, hagiograficzne (żywot świętego), powstałe w kręgu misji cyrylo-metodiańskiej, IX w.

Krok 2 — odczyt. Rościsław prosi cesarza (bizantyjskiego) o nauczyciela, który wyłoży wiarę w języku słowiańskim.

Krok 3 — kontekst. To prośba, która w 863 r. sprowadziła na Morawy Cyryla i Metodego; chodziło o uniezależnienie Kościoła od niemieckiego (łacińskiego) duchowieństwa.

Krok 4 — ocena. Żywot świętego jest tendencyjny — idealizuje motywy Rościsława i braci; ukazuje ich jako narzędzie Opatrzności. Trzeba to uwzględnić.

Wniosek modelowy: Prośba Rościsława doprowadziła do misji Cyryla i Metodego (863), a przez to do powstania pisma słowiańskiego (głagolicy) i liturgii w języku słowiańskim. Miało to przełomowe znaczenie: Słowianie zyskali własną kulturę pisaną, niezależną od łaciny, która stała się fundamentem piśmiennictwa u Słowian prawosławnych.