Pradzieje ziem polskich

Pradzieje na maturze rzadko są osobnym pytaniem faktograficznym, za to często stanowią materiał źródłowy do analizy: plan grodziska, mapa kultur archeologicznych, zdjęcie znaleziska, fragment relacji antycznego autora. CKE sprawdza tu przede wszystkim, czy rozumiesz specyfikę epoki bez pisma — że wnioskujemy z przedmiotów, a nie z kronik — i czy odróżniasz fakt archeologiczny od interpretacji. To także pierwszy temat, w którym ćwiczysz chronologię p.n.e. i „brak roku 0".

Wyobraź sobie mapę dzisiejszej Polski cofniętą o kilka tysięcy lat. Nie ma miast, granic ani zapisanych imion władców. Są za to ludzie — najpierw wędrowni łowcy tuż po ustąpieniu lodowca, potem rolnicy karczujący las, jeszcze później mieszkańcy warownej osady. Wiemy o nich, bo zostawili rzeczy: krzemienne narzędzia, gliniane garnki, groby, resztki domów.

Historyk pradziejów jest archeologiem-detektywem. Nie przeczyta, co ci ludzie myśleli — ale z rozkładu chat odczyta organizację osady, z darów grobowych wywnioskuje wierzenia, z rzymskiej monety ustali przebieg szlaku handlowego. Każdy taki wniosek jest ostrożny i oparty na zestawieniu wielu znalezisk.

Mocne i słabe strony źródeł do pradziejów

W epoce brązu (ok. 1300 p.n.e.) na ziemiach polskich rozwinęła się kultura łużycka — jedna z najlepiej poznanych kultur pradziejowej Europy. Jej ludność mieszkała w licznych osadach, uprawiała ziemię, wytapiała brąz i grzebała zmarłych ciałopalnie (paląc ciała, a prochy składając w popielnicach — stąd „pola popielnicowe").

Najsłynniejszym zabytkiem tej kultury jest Biskupin — warowna osada sprzed ok. 2700 lat (ok. VIII–VII w. p.n.e.), odkryta w latach 30. XX w. na półwyspie jeziora. Otaczał ją potężny wał drewniano-ziemny i falochron, a wewnątrz ciasno ustawiono szeregi drewnianych domów wzdłuż ulic wyłożonych drewnem. Biskupin pokazuje, że mieszkańcy potrafili zorganizować pracę setek ludzi i zaplanować obronną przestrzeń.

W epoce żelaza (od ok. 400 p.n.e.) ziemie polskie znalazły się w zasięgu oddziaływania Celtów, którzy przynieśli zaawansowaną metalurgię żelaza, koło garncarskie i nowe wzory wyrobów. Później, w pierwszych wiekach n.e., kluczowe stały się kontakty z Imperium Rzymskim. Choć granica Rzymu (limes) biegła na Dunaju, a ziemie polskie leżały poza cesarstwem, łączył je z antycznym światem szlak bursztynowy.

Tą drogą wożono z wybrzeża Bałtyku bursztyn — ceniony w Rzymie surowiec na ozdoby — a w drugą stronę docierały importy rzymskie: naczynia, ozdoby, szkło, a przede wszystkim monety. Znaleziska rzymskich monet i przedmiotów to najlepszy dowód, że region był częścią europejskiej wymiany handlowej, a nie odizolowaną pustką.

W okresie wędrówek ludów (IV–VI w. n.e.) dawna ludność ziem polskich w dużej mierze odpłynęła. Na opustoszałe obszary dorzecza Odry i Wisły od VI w. n.e. zaczęli napływać Słowianie. Ich najstarsze osady były skromne — proste chaty (półziemianki), uboga ceramika, gospodarka rolnicza i hodowlana. To ludność słowiańska stała się przodkami mieszkańców późniejszej Polski.

Z czasem Słowianie zorganizowali się w związki plemienne. Najważniejsze plemiona na ziemiach polskich to:

Podstawą organizacji Słowian był gród — osada obronna otoczona wałem i palisadą, będąca ośrodkiem władzy, schronieniem i miejscem kultu. Wspólnoty rządziły się poprzez wiec — zgromadzenie wolnych mężczyzn, na którym decydowano o wojnie, sojuszach czy wyborze wodza. Na czele plemienia stała starszyzna i wódz (książę), którego władza rosła zwłaszcza w czasie wojny.

Słowianie byli poganami — czcili siły przyrody i wielu bogów (politeizm). Do najważniejszych należeli Świętowit oraz Perun (bóg burzy i wojny). Kult odprawiano w świętych gajach, przy źródłach i na wzniesieniach; składano ofiary, wierzono w życie pozagrobowe (stąd dary w grobach). Nie było świątyń w rzymskim sensie ani zapisanych „ksiąg świętych" — wiedzę o wierzeniach czerpiemy z archeologii i późniejszych, obcych relacji.

Pierwsze źródło pisane wymieniające plemiona na ziemiach polskich to tzw. „Geograf Bawarski" — anonimowy spis z IX w., sporządzony w państwie Franków. Wylicza on ludy słowiańskie i liczby ich grodów. To źródło późne, obce i zewnętrzne — powstało poza ziemiami polskimi i patrzy na Słowian „z zewnątrz" — ale jest bezcenne, bo pokazuje, że plemiona były już wtedy zorganizowane i liczne.

Gdy w arkuszu pojawia się źródło do pradziejów (plan grodziska, mapa kultur, zdjęcie zabytku, fragment relacji antycznej), stosuj tę samą procedurę co do każdego materiału — z naciskiem na ostrożność interpretacji.

Materiał źródłowy (opis): Plan warownej osady na półwyspie jeziora: zwarta zabudowa kilkuset drewnianych domów w rzędach wzdłuż drewnianych ulic, otoczona potężnym wałem drewniano-ziemnym i falochronem. Datowanie: ok. VIII–VII w. p.n.e.

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej rozpoznaj osadę i wyjaśnij, o czym świadczy jej budowa.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło materialne (plan stanowiska archeologicznego), niepisane. Datowanie i cechy wskazują na Biskupin — osadę kultury łużyckiej epoki brązu/wczesnego żelaza.

Krok 2 — odczyt. Widoczne: wał obronny, falochron, gęsta regularna zabudowa, ulice — całość zaplanowana i ufortyfikowana.

Krok 3 — kontekst. Ok. 2700 lat temu na ziemiach polskich rozwijała się kultura łużycka; Biskupin to jej sztandarowa osada.

Krok 4 — ocena ostrożna. Plan świadczy o organizacji społecznej i technice, ale nie mówi wprost, jak nazywali się mieszkańcy ani jaki mieli ustrój — tego pisma brak.

Wniosek modelowy: Źródło przedstawia Biskupin — warowną osadę kultury łużyckiej sprzed ok. 2700 lat. Regularna, ufortyfikowana zabudowa świadczy o zdolności wspólnoty do zorganizowania pracy wielu ludzi, planowania przestrzeni i obrony, a więc o wysokim poziomie organizacji społecznej w epoce, z której nie zachowały się źródła pisane.