Bolesław Chrobry

Panowanie Bolesława Chrobrego to jeden z najczęściej egzaminowanych tematów wczesnego średniowiecza Polski. Na maturze pojawia się w dwóch postaciach: jako praca ze źródłem (najczęściej fragment kroniki Galla Anonima albo Thietmara z Merseburga) oraz jako zadanie chronologiczne — uszereguj wydarzenia, przyporządkuj daty, policz wiek. Uczeń, który myli zjazd gnieźnieński (1000) z koronacją (1025) albo nie wie, że pokój w Budziszynie był korzystny dla Polski, traci punkty w każdym zadaniu dotyczącym pierwszych Piastów.

Mieszko I ochrzcił Polskę (966) i wprowadził ją do chrześcijańskiej Europy, ale zostawił państwo niedokończone: bez własnej metropolii kościelnej (biskupstwo w Poznaniu podlegało zależnościom), bez korony, z granicami wciąż spornymi. Bolesław, obejmując władzę w 992 r., odziedziczył silne, ale „niepełne" państwo.

Wyobraź sobie budowniczego, który dostaje solidny dom w stanie surowym. Chrobry przez 33 lata wykańczał ten dom: zjazd gnieźnieński dał niezależny Kościół (własny „dach"), wojny z Niemcami ustaliły granice, a koronacja postawiła na szczycie koronę — symbol pełnej suwerenności. Dlatego historycy mówią, że Mieszko państwo założył, a Chrobry je umocnił i podniósł do rangi królestwa.

Chrobry a cesarze niemieccy — dwie epoki relacji

Objęcie władzy (992). Gdy zmarł Mieszko I, jego testament dzielił państwo między synów, a wpływy w kraju miała druga żona Mieszka, Oda, z małoletnimi przyrodnimi braćmi Bolesława. Chrobry szybko przejął jednak pełnię władzy: wygnał macochę i braci, skupiając państwo w jednym ręku. Dopiero taka jedność pozwoliła mu prowadzić ambitną politykę.

Misja i męczeństwo św. Wojciecha (997). Wojciech, biskup praski wygnany z własnej diecezji, przybył do Polski i za zgodą Bolesława wyruszył z misją chrystianizacyjną do pogańskich Prusów nad Bałtykiem. Prusowie, broniąc swoich świętych gajów, zabili go w 997 r. Bolesław wykupił ciało męczennika (według tradycji za tyle złota, ile ważyły zwłoki) i złożył je w Gnieźnie. Już w 999 r. papież kanonizował Wojciecha — Polska zyskała własnego świętego patrona i mocny argument, by domagać się samodzielnej organizacji kościelnej.

Zjazd gnieźnieński (1000). W roku 1000 cesarz Otton III odbył pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha. Spotkanie miało charakter zarówno religijny, jak i polityczny. Utworzono wówczas niezależną polską metropolię — arcybiskupstwo w Gnieźnie (pierwszym arcybiskupem został Radzim-Gaudenty, brat Wojciecha), a jej podporządkowano nowe biskupstwa: w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu (obok istniejącego wcześniej Poznania). Kościół polski przestał zależeć od metropolii niemieckiej.

Wymiar polityczny był równie doniosły. W duchu idei uniwersalistycznej Otton III okazał Bolesławowi wyjątkowe względy: według Galla Anonima nałożył mu na głowę własny diadem, obdarował włócznią św. Maurycego (odpis relikwii), a Bolesław miał odwzajemnić się bogatymi darami. Kronikarz pisze nawet, że cesarz nazwał go „bratem i współpracownikiem cesarstwa". Historycy spierają się, czy gesty te oznaczały zapowiedź korony, ale bezspornie podniosły rangę Bolesława w chrześcijańskiej Europie.

Wojny z Niemcami (1002–1018). Po nagłej śmierci Ottona III (1002) tron cesarski objął Henryk II, który — inaczej niż poprzednik — widział w rosnącej Polsce zagrożenie. Rozpoczęły się długie, przerywane rozejmami wojny (1002–1018). Bolesław opanował Milsko, Łużyce, przejściowo Czechy i Morawy. Henryk II, by pokonać chrześcijańskiego władcę, zawarł sojusz z pogańskimi Wieletami — co osłabiało jego wizerunek obrońcy chrześcijaństwa. Zmagania zakończył pokój w Budziszynie (1018), korzystny dla Polski: Bolesław zatrzymał sporne Milsko i Łużyce.

Wyprawa kijowska (1018). W tym samym roku Bolesław wyruszył na Ruś Kijowską, by osadzić na tronie swojego zięcia Świętopełka. Wojska polskie zdobyły Kijów; z wyprawą wiąże się legenda o Szczerbcu — mieczu, którym Chrobry miał uderzyć w Złotą Bramę Kijowa (legenda późniejsza, ale często pojawia się w źródłach ikonograficznych). Wyprawa przyniosła też Polsce Grody Czerwieńskie.

Koronacja (1025). Zwieńczeniem panowania była koronacja królewska w 1025 r. — Bolesław został pierwszym królem Polski. Nastąpiła po śmierci wrogiego Henryka II (1024), gdy sytuacja międzynarodowa była korzystna. Korona oznaczała, że Polska jest królestwem — państwem suwerennym, nie zależnym od cesarstwa. Bolesław zmarł jednak jeszcze w tym samym 1025 roku, pozostawiając tron synowi Mieszkowi II.

Do tematu Chrobrego najczęściej trafia fragment kroniki — Galla Anonima (przychylnego Piastom) albo Thietmara z Merseburga (Niemca, krytycznego wobec Bolesława). Zanim odpowiesz, „przesłuchaj" źródło tą samą procedurą.

Materiał źródłowy (fragment): „Cesarz zaś [Otton III] widząc jego chwałę, potęgę i bogactwo, zawołał w podziwie: »Na koronę mego cesarstwa! To, co widzę, większe jest, niż wieść głosiła«. […] I zdjąwszy z głowy swój diadem cesarski, włożył go na głowę Bolesława […] i dał mu w darze gwóźdź z krzyża Pańskiego wraz z włócznią św. Maurycego, w zamian za co Bolesław ofiarował mu ramię św. Wojciecha." (Gall Anonim, Kronika polska, początek XII w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, o czym świadczyły gesty cesarza wobec Bolesława podczas zjazdu gnieźnieńskiego.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, wtórne (kronika spisana ok. 100 lat po wydarzeniu), autor przychylny dynastii piastowskiej.

Krok 2 — odczyt. Otton III podziwia bogactwo Bolesława, wkłada mu na głowę własny diadem, wręcza włócznię św. Maurycego; Bolesław rewanżuje się relikwią (ramieniem św. Wojciecha).

Krok 3 — kontekst. Zjazd gnieźnieński 1000 r.; w duchu idei uniwersalistycznej Otton III traktuje Bolesława jako partnera we wspólnocie chrześcijańskiej.

Krok 4 — ocena. Gall pisał na dworze Krzywoustego i gloryfikuje przodków — mógł wyolbrzymić przychylność cesarza; scena z diademem bywa uznawana za literacką zapowiedź późniejszej korony, a nie realną koronację.

Wniosek modelowy: Gesty Ottona III — nałożenie diademu i dar włóczni św. Maurycego — świadczyły o wyjątkowym wyróżnieniu Bolesława i uznaniu go za równorzędnego partnera cesarza w chrześcijańskiej Europie. Świadczą o wysokiej randze młodego państwa polskiego, choć relacja Galla, powstała na dworze piastowskim, jest tendencyjnie pochlebna, a sam gest nie oznaczał jeszcze koronacji.