Polska XI–XII w.

Wiek XI i XII to na maturze jedna z ulubionych epok CKE — daje wszystko naraz: koronacje i ich tło (spór o inwestyturę), konflikt władzy świeckiej z Kościołem, wojnę obronną z cesarstwem oraz jasną cezurę (1138). Do tego „Kronika" Galla Anonima — źródło pisane, które w arkuszach służy do analizy tendencyjności. Uczeń, który myli Śmiałego z Chrobrym, nie wie, kto skazał biskupa Stanisława, albo nie potrafi wyjaśnić senioratu, traci punkty w całej wiązce zadań o średniowiecznej Polsce.

Wyobraź sobie państwo Piastów jak dom, który dziad (Chrobry) postawił, a trzej kolejni władcy próbują nim zarządzać. Najpierw energiczny Bolesław Śmiały zakłada koronę — znak, że dom znów jest „królestwem", nie tylko księstwem. Ale ten sam władca wchodzi w śmiertelny konflikt z biskupem i musi uciekać za granicę.

Po nim rządzi schorowany Władysław Herman, za którego plecami faktyczną władzę sprawuje możnowładca Sieciech. Zwycięski w walce o tron Bolesław Krzywousty odpiera cesarza spod Głogowa, przyłącza Pomorze i każe spisać dzieje rodu Gallowi Anonimowi. Na koniec, chcąc uniknąć bratobójczych wojen, dzieli dom między synów testamentem z 1138 r. — i ten podział otwiera epokę rozbicia dzielnicowego.

Kluczowe konflikty epoki — kto z kim i o co

Bolesław II, zwany Śmiałym (Szczodrym), prowadził aktywną politykę zagraniczną: interweniował na Rusi, wspierał sojuszników na Węgrzech, a przede wszystkim opowiedział się po stronie papieża Grzegorza VII w sporze o inwestyturę z cesarzem Henrykiem IV. Osłabienie cesarstwa otworzyło mu drogę do koronacji w 1076 r. — Polska po pół wieku znów była królestwem.

Szczyt potęgi okazał się jednak krótki. W 1079 r. doszło do konfliktu króla z biskupem krakowskim Stanisławem ze Szczepanowa. Biskup został skazany i stracony. Wybuchł bunt możnych, a Bolesław Śmiały musiał uciekać z kraju — schronił się na Węgrzech, gdzie wkrótce zmarł (ok. 1081/1082).

Po wygnaniu brata rządy objął Władysław I Herman — władca ostrożny i schorowany, który nie koronował się i pozostał księciem. Realną władzę skupił w rękach jego palatyn Sieciech, energiczny możnowładca oskarżany o nadużycia i dążenie do własnej potęgi.

Przeciw Sieciechowi zbuntowali się synowie księcia: starszy, z nieprawego łoża, Zbigniew, oraz młodszy, prawy, Bolesław (Krzywousty). Pod ich naciskiem Herman oddalił Sieciecha i podzielił kraj między synów. Panowanie Hermana pokazuje, jak słabnie władza książęca, gdy rośnie znaczenie możnych.

Po śmierci ojca (1102) Bolesław III Krzywousty musiał najpierw pokonać przyrodniego brata. Wojna domowa ze Zbigniewem zakończyła się zwycięstwem Bolesława; Zbigniew został oślepiony (ok. 1112) i wkrótce zmarł — czyn, za który Krzywousty odprawił pokutę. Zjednoczywszy kraj, władca stanął przed dwoma zadaniami: obroną przed cesarstwem i podbojem Pomorza.

Obrona przed Henrykiem V (1109). Cesarz najechał Polskę pod pretekstem przywrócenia Zbigniewa. Bohaterska obrona Głogowa — mieszczanie nie poddali grodu, mimo że Niemcy przywiązali do machin oblężniczych zakładników (wg Galla) — załamała wyprawę. Odwrót cesarza uświetnia w „Kronice" legendarna bitwa na Psim Polu pod Wrocławiem, gdzie psy miały rozszarpywać ciała najeźdźców. Historyczność „wielkiej bitwy" jest wątpliwa — to raczej literacki symbol klęski cesarza.

Podbój i chrystianizacja Pomorza. Krzywousty przyłączył Pomorze Gdańskie (wcielone do Polski) i uzależnił Pomorze Zachodnie (jako lenno). Podbój dopełniła chrystianizacja prowadzona przez misje biskupa Ottona z Bambergu (lata 20. XII w.) — to największy sukces terytorialny panowania.

Chcąc uniknąć bratobójczych walk o władzę (pamiętał własną wojnę ze Zbigniewem), Bolesław Krzywousty wydał przed śmiercią testament (statut) z 1138 r.. Podzielił kraj między synów, ustanawiając zasadę senioratu: nad całością czuwał senior — najstarszy w rodzie — rządzący dzielnicą senioralną z Krakowem i sprawujący pryncypat (polityka zagraniczna, obrona, zwierzchność nad braćmi).

W zamyśle seniorat miał utrzymać jedność państwa przy pokojowym podziale ziem. W praktyce już następne pokolenie złamało zasadę: bracia wygnali seniora Władysława (stąd „Wygnaniec"), a władza zwierzchnia zanikła. Dlatego rok 1138 to cezura — początek rozbicia dzielnicowego, trwającego aż do koronacji Łokietka w 1320 r.

Przy zadaniu o Polsce XI–XII w. — zwłaszcza z fragmentem Galla — trzymaj się procedury:

Materiał źródłowy (parafraza wg Galla Anonima): „Gdy cesarz obległ gród Głogów, mieszczanie — choć wrogowie przywiązali do machin ich własnych zakładników — nie poddali grodu, przekładając wierność księciu nad życie bliskich."

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jaki cel przyświecał autorowi tego opisu.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne, fragment „Kroniki" Galla (ok. 1113–1116); dotyczy obrony Głogowa podczas najazdu Henryka V w 1109 r.

Krok 2 — odczyt. Mieszczanie Głogowa nie poddali grodu mimo szantażu zakładnikami.

Krok 3 — kontekst. To epizod obrony Polski przed cesarzem, w tej samej wyprawie co legendarne Psie Pole; Krzywousty odparł najazd.

Krok 4 — ocena. Gall pisał na dworze Krzywoustego — celowo eksponuje heroizm poddanych i okrucieństwo najeźdźcy, by wysławić księcia.

Wniosek modelowy: Autor gloryfikuje bohaterstwo obrońców i potęgę Bolesława Krzywoustego. Opis jest tendencyjny — jego celem jest pochwała władcy i budowanie legendy dynastii, dlatego wymaga krytyki wewnętrznej i zestawienia z innymi przekazami.