Cesarstwo i papiestwo

Spór cesarstwa z papiestwem to jeden z filarów tematyki średniowiecza na maturze. CKE łączy w nim pracę ze źródłem (fragment Dictatus papae, kroniki o Canossie, dokument konkordatu) z rozumieniem procesu: jak zmieniał się układ sił między władzą świecką a duchowną przez blisko trzy stulecia. Uczeń, który myli inwestyturę z koronacją cesarską albo nie potrafi ustawić w kolejności Canossy (1077) i konkordatu wormackiego (1122), traci punkty w zadaniach chronologicznych i w analizie źródła.

Wyobraź sobie średniowieczną Europę jako jedną wspólnotę chrześcijańską — christianitas. Nie ma w niej „państw narodowych" w dzisiejszym sensie; jest przekonanie, że cały świat łaciński powinien mieć dwóch najwyższych zwierzchników: cesarza, który dba o porządek doczesny, i papieża, który prowadzi dusze do zbawienia. To jest uniwersalizm — idea jednej, uporządkowanej całości.

Problem w tym, że oba „miecze" ciągle wchodziły sobie w drogę. Kto jest ważniejszy — namaszczony cesarz czy następca św. Piotra? Kto ma mianować biskupów, którzy byli jednocześnie panami wielkich majątków i urzędnikami cesarstwa? Ten spór — pozornie o obsadę stanowisk kościelnych — był walką o to, kto stoi na szczycie chrześcijańskiego świata.

Punktem wyjścia dla cesarskiego uniwersalizmu była koronacja Ottona I w Rzymie w 962 r. Władca ten nawiązał do tradycji Karola Wielkiego i cesarstwa rzymskiego — stąd późniejsza nazwa Święte Cesarstwo Rzymskie (Narodu Niemieckiego). Otton uczynił z biskupów i opatów filary swojej administracji: obdarzał ich ziemią i urzędami, w zamian oczekiwał lojalności. Ten system (tzw. Kościół Rzeszy) dawał cesarzowi realną kontrolę nad obsadą stanowisk kościelnych — i to stało się później zarzewiem sporu.

W X–XI w. Kościół pogrążał się w kryzysie: biskupstwa kupowano (symonia), duchowni zakładali rodziny, świeccy panowie traktowali urzędy kościelne jak własność. Odpowiedzią był ruch odnowy, którego sercem stało się opactwo w Cluny (Burgundia, zał. 910 r.).

Otwarte starcie wybuchło między papieżem Grzegorzem VII (dawnym mnichem, zwolennikiem reformy) a cesarzem Henrykiem IV. W 1075 r. Grzegorz ogłosił Dictatus papae — zbiór tez o wyższości władzy papieskiej: papież może składać z urzędu cesarzy, jego władza pochodzi wprost od Boga, tylko on może mianować i usuwać biskupów. To był program papieskiego uniwersalizmu.

Henryk IV odrzucił te roszczenia i próbował zdetronizować papieża. Grzegorz odpowiedział ekskomuniką i zwolnił poddanych cesarza z przysięgi wierności. Niemieccy książęta, tylko czekający na osłabienie władcy, zagrozili wyborem nowego króla. Osaczony Henryk musiał ustąpić: zimą 1077 r. przybył do zamku Canossa w Alpach i — według przekazów — trzy dni w pokutnej szacie czekał na przebaczenie papieża. Grzegorz zdjął ekskomunikę.

„Pójść do Canossy" stało się na wieki symbolem upokorzenia władzy świeckiej przed duchowną. Ale uwaga: to był chwilowy, taktyczny sukces papieża — Henryk odzyskał siły, wygnał później Grzegorza z Rzymu, a spór ciągnął się dalej.

Ostateczny kompromis przyniósł konkordat wormacki (1122) zawarty za następców obu przeciwników. Rozdzielono dwa aspekty inwestytury: duchowną (nadanie pierścienia i pastorału — symboli władzy kościelnej) zastrzeżono dla Kościoła, a świecką (nadanie dóbr ziemskich, tzw. berłem) pozostawiono cesarzowi. Biskup stawał się więc dostojnikiem kościelnym z rąk papieża, a wasalem cesarza — z rąk władcy.

Około 1200 r., za pontyfikatu Innocentego III, papiestwo osiągnęło szczyt potęgi. Papież ten porównywał władzę papieską do słońca, a cesarską do księżyca, który tylko odbija jej blask. Rozstrzygał spory o trony, ogłaszał krucjaty, nakładał interdykty na całe kraje; wielu władców (m.in. Anglii) uznało się za jego lenników. To był moment, w którym idea papieskiego uniwersalizmu wydawała się zwyciężać.

Cesarze jednak nie rezygnowali. W XII w. Fryderyk I Barbarossa (z dynastii Hohenstaufów) próbował przywrócić realną władzę cesarską we Włoszech, ścierając się z papiestwem i miastami północnowłoskimi (Liga Lombardzka). Jego wnuk Fryderyk II — panujący także na Sycylii — toczył zaciekłą walkę z papieżami, którzy wielokrotnie rzucali na niego klątwę. Po jego śmierci (1250) potęga Hohenstaufów załamała się, a wraz z nią słabł cesarski uniwersalizm.

Paradoksalnie, u szczytu potęgi papiestwo dojrzewało do kryzysu. Na przełomie XIII i XIV w. papieże popadli w konflikt z rosnącymi w siłę monarchiami narodowymi — zwłaszcza z Francją. W jego wyniku na blisko 70 lat (1309–1377) przenieśli siedzibę do Awinionu, pozostając pod silnym wpływem królów francuskich. Ten okres nazwano niewolą awiniońską (przez analogię do biblijnej niewoli babilońskiej).

Niewola awiniońska pokazała, że epoka uniwersalizmu dobiega końca: o losach Europy decydują już nie uniwersalny cesarz ani papież, lecz coraz silniejsze państwa narodowe. Był to wstęp do dalszego kryzysu Kościoła (wielka schizma zachodnia) i nowego układu sił w późnym średniowieczu.

Zadania CKE o cesarstwie i papiestwie prawie zawsze opierają się na źródle: fragmencie Dictatus papae, kronice o Canossie czy tekście konkordatu. Zastosuj tę samą procedurę do każdego z nich.

Materiał źródłowy (fragment): „Że papieżowi wolno cesarzy składać z tronu. (…) Że nikomu nie wolno sądzić papieża. (…) Że sam rzymski biskup słusznie zwany jest powszechnym." (zbiór tez papieskich, 1075 r.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jaki program władzy głosi ten dokument i w jaki konflikt się on wpisuje.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne; to Dictatus papae z 1075 r. — zbiór tez papieża Grzegorza VII.

Krok 2 — data i układ sił. Rok 1075 to początek otwartego sporu o inwestyturę; papiestwo, wzmocnione reformą kluniacką, przechodzi do ofensywy.

Krok 3 — odczyt. Papież rości sobie prawo do składania cesarzy z tronu, do nieomylnego zwierzchnictwa i do tego, że nikt nie może go sądzić.

Krok 4 — ocena. To tekst jednostronny, głoszący program papieskiego uniwersalizmu — celowo podnosi władzę papieża ponad cesarza.

Wniosek modelowy: Dokument głosi zasadę wyższości władzy duchownej nad świecką: papież może usuwać cesarzy i sam nie podlega niczyjemu sądowi. Wpisuje się w spór o inwestyturę między Grzegorzem VII a Henrykiem IV, którego symbolicznym punktem stała się Canossa (1077).