Wieś i miasto

Lokacja na prawie niemieckim to jeden z najczęściej ogrywanych tematów średniowiecza na maturze z historii — bo łączy gospodarkę, prawo i społeczeństwo w jednym dokumencie. Na arkuszu CKE dostajesz fragment przywileju lokacyjnego, plan miasta z rynkiem i szachownicą ulic albo tabelę powinności chłopa i masz na tej podstawie wskazać zmiany, jakie niosła lokacja. Uczeń, który myli sołtysa z wójtem, czynsz z pańszczyzną albo radę miejską z ławą, traci punkty w każdym takim zadaniu — bo błędnie odczytuje, kto co robił i za co odpowiadał.

Wyobraź sobie pana feudalnego z XIII w., który ma rozległe, słabo zaludnione ziemie. Zysk z nich jest niepewny: chłopi odrabiają pańszczyznę byle jak, część gruntów leży odłogiem. Pan zawiera więc umowę z przedsiębiorczym organizatorem — zasadźcą — który sprowadzi osadników, wytyczy pola i domy, a w zamian dostanie dziedziczny urząd i część dochodów. Osadnicy dostają na start kilka lat bez opłat (wolnizna), a potem płacą stały czynsz w pieniądzu — przewidywalny i wygodny dla obu stron.

To była rewolucja: zamiast niepewnej pracy — stały dochód pieniężny; zamiast chaosu — regularny plan wsi i miasta; zamiast prawa zwyczajowego — spisany przywilej. Dlatego lokacja opłacała się i panu, i osadnikom, i królowi, który zyskiwał ludne, płacące podatki miasta.

Chłop przed lokacją i po lokacji

Miasto lokacyjne różniło się od wsi nie tylko wielkością, lecz przede wszystkim ustrojem. Mieszczanie mieli własny samorząd, sądownictwo i prawo, którego wyrazem był spisany kodeks — wilkierz (prawo uchwalone przez radę). Na czele stały dwa różne organy.

Topografia miasta była zaplanowana, nie przypadkowa. Sercem był rynek — prostokątny plac, z którego wychodziły ulice tworzące szachownicę. Przy rynku stał ratusz (siedziba rady) oraz kramy i hale kupieckie. Całość otaczały mury miejskie z bramami, które zamykano na noc i które dawały mieszczanom bezpieczeństwo oraz kontrolę nad handlem (myto, cła).

Gospodarka miasta opierała się na rzemiośle zorganizowanym w cechy. Cech skupiał rzemieślników jednej branży (piekarze, szewcy, rzeźnicy) i pilnował jakości wyrobów, cen oraz liczby warsztatów, by ograniczyć konkurencję. Wewnątrz obowiązywała ścisła hierarchia.

Mieszczanie nie byli grupą jednolitą. Dzielili się na trzy warstwy o różnym majątku i wpływie na władzę.

Zanim odpowiesz na pytanie z arkusza, „przesłuchaj" przywilej lokacyjny lub plan miasta. To ta sama procedura dla tekstu prawnego, mapy i tabeli powinności.

Materiał źródłowy (fragment): „Nadajemy Henrykowi, zasadźcy, prawo osadzenia wsi na prawie niemieckim. Otrzymuje on dziedziczne sołectwo, wolny łan oraz trzecią część kar sądowych. Osadnicy zwolnieni będą od wszelkich powinności przez lat sześć, po czym płacić będą z każdego łanu czynsz w pieniądzu, wolni od pańszczyzny prócz kilku dni w roku." (przywilej lokacyjny wsi, XIV w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jakie zmiany w położeniu chłopów przynosiła lokacja na prawie niemieckim.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne: dokument (przywilej) lokacyjny wsi z XIV w.

Krok 2 — odczyt. Zasadźca Henryk zakłada wieś, obejmuje dziedziczne sołectwo i część kar sądowych; osadnicy mają 6 lat wolnizny, potem płacą czynsz w pieniądzu i są niemal zwolnieni z pańszczyzny.

Krok 3 — kontekst. XIV w. to szczyt kolonizacji na prawie niemieckim w Polsce; czynsz pieniężny wypiera pańszczyznę, powstaje samorząd wiejski z sołtysem.

Krok 4 — ocena. Dokument urzędowy = wiarygodny co do zasad prawnych; pokazuje intencję pana i korzyści osadników, ale nie każdy szczegół codziennej praktyki.

Wniosek modelowy: Lokacja poprawiała położenie chłopów: dawała wolność osobistą, kilkuletnią wolniznę i zastępowała uciążliwą pańszczyznę stałym, przewidywalnym czynszem pieniężnym, a także tworzyła samorząd wiejski z sołtysem. Świadczy to o przechodzeniu do gospodarki towarowo-pieniężnej i o korzyściach lokacji zarówno dla osadników, jak i dla pana.