Kultura średniowiecza

Kultura średniowiecza to temat, który na maturze wraca pod postacią źródła ikonograficznego: dostajesz zdjęcie katedry, plan kościoła, miniaturę z rękopisu albo fragment „Pieśni o Rolandzie" i masz rozpoznać epokę, styl lub wzorzec osobowy. Bez umiejętności odróżnienia romanizmu od gotyku, bez wiedzy, czym była scholastyka i po co powstały uniwersytety, nie ruszysz takiego zadania. To też ulubione pole zadań na związki przyczynowo-skutkowe (dlaczego akurat wtedy powstały uniwersytety?) i na chronologię (co starsze: styl romański czy gotycki?).

Wyobraź sobie człowieka XIII wieku. Rytm jego dnia wyznacza bicie dzwonów, kalendarz — święta kościelne, a największą budowlą w mieście jest katedra, widoczna z każdej ulicy. Nauka, sztuka i literatura mają jeden wspólny punkt odniesienia: Boga i zbawienie duszy. To właśnie teocentryzm — świat pomyślany tak, że w jego środku stoi Stwórca, a człowiek jest pielgrzymem zmierzającym do wieczności.

Jednocześnie średniowieczna Europa, mimo że podzielona na dziesiątki państewek, była jedną wspólnotą kulturową. Uczony z Krakowa i uczony z Paryża pisali i rozmawiali po łacinie, czytali te same księgi i modlili się w tym samym Kościele. Ta jedność ponad granicami to uniwersalizm — realizowany przez dwie potęgi: papiestwo (uniwersalizm papieski) i cesarstwo (uniwersalizm cesarski).

Uniwersytety: wydziały i siedem sztuk wyzwolonych

Aż do XI wieku nauczaniem zajmowały się głównie szkoły klasztorne i katedralne. Rozwój miast, handlu i administracji zrodził jednak zapotrzebowanie na wykształconych prawników, lekarzy i teologów. Tak narodził się uniwersytet — nowa instytucja, która była autonomiczną korporacją (wspólnotą) profesorów i studentów, z własnymi prawami, przywilejami i prawem nadawania stopni: bakałarza, magistra, doktora.

Studia zaczynały się od wydziału sztuk wyzwolonych, gdzie przerabiano trivium i quadrivium. Dopiero po nim można było przejść na wyższe wydziały: teologii, prawa lub medycyny. Językiem wykładów była wszędzie łacina, dzięki czemu student mógł swobodnie przenosić się między uczelniami całej Europy — to praktyczny wymiar uniwersalizmu.

Scholastyka i spór o uniwersalia

Scholastyka to charakterystyczna dla średniowiecza metoda naukowa: przez logiczny wywód, stawianie pytań i rozstrzyganie argumentów „za" i „przeciw" starano się pogodzić prawdy wiary z rozumem. Najwybitniejszym scholastykiem był św. Tomasz z Akwinu (XIII w.), autor „Sumy teologicznej", który połączył filozofię Arystotelesa z nauką chrześcijańską i sformułował racjonalne drogi dowodzenia istnienia Boga. Jego myśl (tomizm) do dziś jest ważna dla Kościoła.

Sercem debat scholastycznych był spór o uniwersalia — pytanie, czy pojęcia ogólne istnieją naprawdę, czy są tylko nazwami.

Literaturę tworzono w dwóch obiegach: uczoną po łacinie (teologia, filozofia, żywoty świętych) oraz w językach narodowych (poezja rycerska i dworska). Najważniejszym gatunkiem świeckim były chansons de geste — francuskie „pieśni o czynach", opiewające bohaterstwo rycerzy. Ich sztandarowym przykładem jest „Pieśń o Rolandzie", opowieść o wiernym wasalu Karola Wielkiego, ginącym w wąwozie Roncevaux. Obok niej rozwijała się liryka dworska (miłość do damy, kult kobiety) tworzona przez trubadurów i truwerów.

Literatura utrwalała wzorce osobowe — ideały, do których miano dążyć:

Najbardziej widocznym dziedzictwem średniowiecza są budowle sakralne. Dwa style następują po sobie w czasie i różnią się formą — a różnice wynikają z postępu technicznego, który pozwolił budować coraz wyżej i jaśniej.

Klucz techniczny gotyku to trzy wynalazki działające razem: ostry łuk, sklepienie krzyżowo-żebrowe i łuki oraz filary przyporowe (przypory, skarpy) na zewnątrz. Dzięki nim ciężar dachu spływał na zewnętrzne podpory, a nie na ściany — mury mogły stać się cienkie i wypełnione witrażami. Barwne światło wpadające przez witraże miało symbolizować obecność Boga, a strzelistość wież — duchowe wznoszenie się ku niebu.

Gdy dostajesz zdjęcie budowli lub miniaturę, „przesłuchaj" obraz tak samo jak tekst — po kolei, od obserwacji do wniosku.

Materiał źródłowy: dwie fotografie kościołów. Budowla A — masywna, o grubych murach, wąskich oknach zamkniętych półkolistym łukiem, niska i przysadzista. Budowla B — wysoka, strzelista, z ostrołukowymi oknami wypełnionymi wielkimi witrażami, wsparta z zewnątrz systemem łuków przyporowych.

Polecenie: Rozpoznaj style obu budowli i uzasadnij rozpoznanie, wskazując po dwie cechy każdej z nich. Rozstrzygnij, która powstała wcześniej.

Krok 1 — identyfikacja. Oba źródła to ikonografia (fotografie architektury sakralnej).

Krok 2 — odczyt cech A. Grube mury, małe okna, łuk półkolisty, wrażenie ciężaru i trwałości.

Krok 3 — odczyt cech B. Strzelistość, łuk ostry, wielkie witraże, łuki przyporowe na zewnątrz.

Krok 4 — rozpoznanie stylu. Budowla A = styl romański; budowla B = styl gotycki.

Krok 5 — chronologia. Romanizm (X–XII w.) poprzedza gotyk (od poł. XII w.), więc wcześniej powstała budowla A.

Wniosek modelowy: Budowla A reprezentuje styl romański, o czym świadczą grube mury i półkoliste łuki okien; budowla B jest gotycka — dowodzą tego ostre łuki, wielkie witraże i łuki przyporowe. Wcześniej powstała budowla A, ponieważ styl romański poprzedził gotyk.