Wojny z zakonem

Konflikt z zakonem krzyżackim to jeden z najczęściej powracających tematów źródłowych na maturze z historii — pojawia się fragment kroniki Jana Długosza o Grunwaldzie, mapa państwa zakonnego, tekst traktatu Pawła Włodkowica albo akt II pokoju toruńskiego. CKE nie pyta „kiedy była bitwa pod Grunwaldem" jako suchej daty, lecz każe na podstawie źródła wyjaśnić przyczyny wojny, ocenić skutki albo porównać oba pokoje toruńskie. Uczeń, który myli daty (1410 bitwa, 1411 pokój, 1466 drugi pokój) albo nie odróżnia Prus Królewskich od Prus Zakonnych, traci punkty w całej wiązce zadań.

Wyobraź sobie mapę: zakon krzyżacki, sprowadzony w 1226 r. przez Konrada Mazowieckiego do walki z pogańskimi Prusami, w ciągu stu lat zbudował silne państwo nad Bałtykiem. W 1308–1309 r. zajął Pomorze Gdańskie — i tym samym odciął Polskę od morza, przecinając naturalną drogę handlową Wisłą. Dla Polski odzyskanie Pomorza stało się celem na dwa stulecia.

Z drugiej strony była Litwa. Zakon, by połączyć Prusy z Inflantami, potrzebował Żmudzi — pasa ziemi zamieszkanego przez pogańskich Żmudzinów, wciśniętego między obie części państwa zakonnego. Gdy Polska i Litwa połączyły się unią (Krewo 1385, Jagiełło królem), ich interesy się zsumowały: wspólny wróg, wspólna wojna. Zakon tracił zaś główny pretekst istnienia — po chrzcie Litwy (1387) „nawracanie pogan mieczem" przestało mieć sens.

Prusy Królewskie a Prusy Zakonne — po II pokoju toruńskim

Wojna wybuchła w 1409 r. o Żmudź, gdzie wybuchło powstanie wspierane przez Witolda. Zakon wypowiedział wojnę Polsce, a decydujące starcie rozegrało się 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem (Grunwald–Stębark). Po stronie polsko-litewskiej dowodzili król Władysław Jagiełło i wielki książę litewski Witold; armia zakonna, prowadzona przez wielkiego mistrza Ulricha von Jungingen, poniosła klęskę, a sam mistrz zginął na polu bitwy. Była to jedna z największych bitew średniowiecznej Europy.

Zwycięstwo nie zostało jednak wykorzystane do końca. Po bitwie wojska Jagiełły ruszyły na stolicę zakonu — Malbork — ale oblężenie się nie powiodło. Obroną kierował Heinrich von Plauen; twierdza wytrzymała, a armia polsko-litewska, osłabiona i pozbawiona aprowizacji, odstąpiła. To klasyczny przykład, że zwycięstwo w polu nie zawsze oznacza zdobycie celu strategicznego.

Wojna z zakonem toczyła się nie tylko orężem, ale i argumentem prawnym. Na soborze w Konstancji (1414–1418) delegacja polska podjęła spór ideowy z zakonem. Uczony prawnik i rektor Akademii Krakowskiej Paweł Włodkowic przedstawił traktat, w którym dowodził, że pogaństwo nie usprawiedliwia podboju ani nawracania „mieczem". Narody pogańskie — argumentował — mają prawo do własnych państw i ziem; wojna prowadzona pod pretekstem chrystianizacji jest bezprawna.

To jedna z najwcześniejszych europejskich koncepcji praw narodów i tolerancji — Włodkowic podważył samą rację istnienia państwa zakonnego, które od chrztu Litwy nie miało już kogo „nawracać". Choć sobór nie potępił zakonu wprost, spór osłabił jego pozycję moralną w Europie.

Przez kolejne dekady w państwie zakonnym narastało niezadowolenie stanów pruskich — miast (Gdańsk, Toruń, Elbląg) i rycerstwa — obciążonych podatkami i pozbawionych wpływu na rządy. Zawiązały one Związek Pruski, a w 1454 r. wypowiedziały posłuszeństwo zakonowi i zwróciły się o pomoc do króla Kazimierza Jagiellończyka. Król wydał akt inkorporacji Prus — włączenia ziem pruskich do Korony — co stało się przyczyną wybuchu wojny trzynastoletniej (1454–1466).

Wojna była długa i trudna. Rozpoczęła się od klęski pod Chojnicami (1454) pospolitego ruszenia szlachty. Polska przeszła wówczas na wojnę zaciężną — walczyły opłacane oddziały żołnierzy najemnych, a wojnę finansowały bogate miasta pruskie, zwłaszcza Gdańsk. Przełomem było zdobycie Malborka (1457) — twierdzy nie zdobyto szturmem, lecz wykupiono ją od niepłaconych czeskich zaciężnych zakonu. To pokazuje, jak duże znaczenie miały pieniądze i mieszczaństwo w tej wojnie.

Zadania o wojnach z zakonem opierają się na kronikach (Długosz), traktatach (Włodkowic), aktach pokojowych i mapach. Zanim odpowiesz, „przesłuchaj" źródło tą samą procedurą.

Materiał źródłowy (fragment aktu): „Ziemię pomorską, chełmińską, michałowską, miasto Malbork, Elbląg oraz biskupstwo warmińskie wcielamy na wieczne czasy do Królestwa Polskiego; wielki mistrz zaś winien nam składać hołd i przysięgę wierności." (na podstawie postanowień pokoju z 1466 r.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej rozpoznaj wydarzenie oraz wyjaśnij jego znaczenie dla Polski.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne — fragment aktu pokojowego. Postanowienia (wcielenie Pomorza, hołd wielkiego mistrza) wskazują na II pokój toruński 1466 r.

Krok 2 — odczyt. Część ziem (Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska, Malbork, Elbląg, Warmia) wcielono do Polski; wielki mistrz ma składać hołd.

Krok 3 — kontekst. To zakończenie wojny trzynastoletniej (1454–1466). Wcielone ziemie utworzyły Prusy Królewskie; reszta państwa zakonnego (Prusy Zakonne) stała się lennem Polski.

Krok 4 — ocena. Akt pokojowy = wiarygodny co do stanu prawnego. Pokazuje formalne postanowienia, nie sposób ich egzekwowania.

Wniosek modelowy: Źródło to fragment II pokoju toruńskiego (1466). Jego znaczenie polega na odzyskaniu przez Polskę Pomorza Gdańskiego z Gdańskiem, a więc dostępu do Bałtyku i kontroli nad ujściem Wisły; jednocześnie zakon uznał zwierzchność Polski, składając hołd — co uzależniło państwo zakonne od Korony.