Europa Środkowa i Wschodnia XV w.

Wiek XV w Europie Środkowej i Wschodniej to układ trzech sił, które zdecydują o losach regionu na kolejne stulecia: napór turecki od południa, potęga węgierska Macieja Korwina w centrum i wschodzące Wielkie Księstwo Moskiewskie. Na maturze ten temat wraca w zadaniach z mapą (zasięg Osmanów, granice państw jagiellońskich), w pracy ze źródłem (relacje o upadku Konstantynopola, listy dyplomatyczne) oraz w wypowiedzi argumentacyjnej o roli Polski i Węgier jako „przedmurza chrześcijaństwa".

Wyobraź sobie region jak szachownicę, na której w ciągu jednego stulecia zmieniają się najsilniejsze figury. Na początku XV w. na Bałkanach dogorywa Bizancjum, a Turcy osmańscy podbijają kolejne państwa. W 1453 r. pada Konstantynopol — symboliczny koniec świata bizantyjskiego. Odtąd granica turecka biegnie tuż pod Węgrami, które stają się tarczą chrześcijańskiej Europy.

W tym samym czasie na wschodzie rośnie nowy gracz: Moskwa, dotąd jeden z ruskich księstw płacących daninę Tatarom, „zbiera" wokół siebie ziemie ruskie i w 1480 r. zrzuca tatarskie zwierzchnictwo. Region, w którym dominowali Jagiellonowie (Polska, Litwa, przejściowo Czechy i Węgry), dostaje więc dwóch potężnych sąsiadów, z którymi będzie się zmagał przez następne wieki.

Zyski i straty głównych graczy

Turcy osmańscy w ciągu XIV i XV w. przekształcili się z niewielkiego państwa w Anatolii w imperium panujące nad Bałkanami. Kolejne klęski chrześcijan (m.in. na Kosowym Polu 1389, pod Warną 1444, gdzie zginął król Polski i Węgier Władysław III Warneńczyk) pokazały, że wypraw krzyżowych nie da się już powtórzyć. Osmanie okrążyli słabnące Bizancjum, którego terytorium skurczyło się właściwie do samego Konstantynopola.

W 1453 r. sułtan Mehmed II zdobył miasto po długim oblężeniu, wykorzystując m.in. potężną artylerię. Upadek Konstantynopola miał wymiar symboliczny i praktyczny: znikło ostatnie państwo bezpośrednio kontynuujące tradycję rzymską, a granica turecka przesunęła się w głąb Europy.

Po śmierci Warneńczyka i okresie zamętu tron węgierski objął Maciej Korwin (1458–1490), syn Jana Hunyadyego — obrońcy Belgradu przed Turkami. Korwin zbudował stałą armię najemną (tzw. „czarna armia"), zreformował skarb i administrację, a swoją potęgę skierował nie tyle przeciw Turkom, ile na zachód: prowadził wojny z Habsburgami i w 1485 r. zajął Wiedeń, czyniąc z niego swoją rezydencję.

Za jego rządów Węgry były najsilniejszym państwem regionu i realnym rywalem Jagiellonów. Korwin sięgał także po koronę czeską, konkurując z Kazimierzem Jagiellończykiem i jego synem Władysławem. Jego potęga była jednak związana z osobą władcy: po bezpotomnej śmierci Korwina w 1490 r. tron węgierski przejęli Jagiellonowie (Władysław II), a „czarna armia" i pozycja mocarstwowa Węgier szybko się rozpadły.

Na wschodzie regionu, wśród księstw ruskich płacących daninę mongolsko-tatarskiej Złotej Ordzie, od XIV w. rosło księstwo moskiewskie. Jego władcy prowadzili politykę „zebrania ziem ruskich" — przyłączania kolejnych księstw drogą podboju, kupna i małżeństw. Dziełem tym zwieńczył Iwan III Srogi (1462–1505): podporządkował m.in. bogaty Nowogród Wielki i przyjął tytuł „władcy całej Rusi".

W 1480 r. doszło do „stania nad Ugrą" — wojska moskiewskie i tatarskie stanęły naprzeciw siebie nad rzeką Ugrą, ale do bitwy nie doszło; Tatarzy wycofali się. Wydarzenie to uznaje się za koniec zależności Moskwy od Tatarów („zrzucenie jarzma tatarskiego"). Iwan III ożenił się z Zofią (Zoe) Paleolog, bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego, i zaczął używać dwugłowego orła oraz tytułu zbliżonego do carskiego. Narodziła się idea „Moskwa III Rzymem": po Rzymie i Konstantynopolu („II Rzymie") to Moskwa miała być ostatnim ośrodkiem prawdziwej wiary i władzy.

Materiał źródłowy (fragment): „Gdy padło Miasto Cesarza, chrześcijaństwo utraciło swój wschodni mur; odtąd Węgrzy stoją jako pierwsza tarcza przeciw poganom, a jeśli i oni ulegną, otwarta będzie droga w głąb naszych ziem." (list dostojnika kościelnego, druga połowa XV w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, o jakim wydarzeniu mowa i jak wpłynęło ono na położenie Europy Środkowej.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne, list o charakterze politycznym z 2. poł. XV w.

Krok 2 — odczyt. „Miasto Cesarza" to Konstantynopol; jego upadek pozbawił chrześcijaństwo „wschodniego muru", a rolę tarczy przejęły Węgry.

Krok 3 — kontekst. Chodzi o zdobycie Konstantynopola przez Turków w 1453 r. Po upadku Bizancjum granica turecka oparła się o Węgry — „przedmurze chrześcijaństwa".

Krok 4 — ocena. Autor (duchowny) jest zaangażowany ideowo: przedstawia Turków jako „pogan", a Węgry jako obrońców wiary — źródło tendencyjne, choć trafnie oddaje realne zagrożenie.

Wniosek modelowy: Źródło mówi o upadku Konstantynopola (1453). Wydarzenie to zniosło bizantyjską barierę przed Turkami i uczyniło z Węgier główne „przedmurze chrześcijaństwa", co na trwałe określiło politykę obronną państw Europy Środkowej, w tym Polski.