Kultura polska

Kultura średniowiecznej Polski to temat, który na maturze łączy dwie umiejętności naraz: znajomość faktów (Akademia Krakowska, Długosz, Wit Stwosz) oraz pracę ze źródłem — najczęściej ikonograficznym (zdjęcie ołtarza, kościoła, karty rękopisu) albo pisanym (fragment „Roczników"). CKE lubi ten dział, bo pozwala sprawdzić, czy uczeń potrafi rozpoznać epokę po cechach dzieła i połączyć wytwór kultury z jego kontekstem historycznym.

Wyobraź sobie Kraków około 1490 roku. Nad miastem góruje ceglana bryła kościoła Mariackiego, w którego wnętrzu właśnie stanął ogromny, złocony ołtarz Wita Stwosza. Kilka ulic dalej, w gmachu przy ul. Świętej Anny, studenci z całej Europy słuchają wykładów z astronomii — jednym z nich jest młody Mikołaj z Torunia, przyszły Kopernik. W kanonii katedralnej stary już Jan Długosz kończy spisywać dzieje Królestwa.

To nie przypadek, że wszystko to dzieje się naraz. Zjednoczone i silne państwo Jagiellonów, bogacące się na handlu miasto oraz mecenat króla i Kościoła stworzyły warunki, w których kultura mogła rozkwitnąć. Schyłek średniowiecza w Polsce to nie zmierzch, lecz szczyt — a zarazem próg nowej epoki: przez Węgry i Włochy zaczyna sączyć się humanizm.

Kultura umysłowa a kultura wizualna — nie myl porządków

Uniwersytet w Krakowie założył Kazimierz Wielki w 1364 r., jednak po jego śmierci uczelnia niemal zamarła. Prawdziwy rozkwit przyniosło jej odnowienie w 1400 r. — możliwe dzięki zapisowi testamentowemu królowej Jadwigi, która przeznaczyła na ten cel swoje klejnoty. Odnowiona akademia zyskała pełny zakres wydziałów (w tym teologię) i stała się ośrodkiem przyciągającym studentów z całej Europy Środkowej.

Szczególną sławę zdobyło krakowskie środowisko astronomiczne i matematyczne drugiej połowy XV w. To właśnie tu, na przełomie lat 80. i 90. XV w., studiował Mikołaj Kopernik — przyszły autor teorii heliocentrycznej. Wykształcenie astronomiczne, które zdobył w Krakowie, było fundamentem jego późniejszych badań.

Jan Długosz (1415–1480), kanonik krakowski i wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka, jest najwybitniejszym historykiem polskiego średniowiecza. Jego dzieło życia — „Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego" (Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae) — to monumentalna, dwunastoksięgowa opowieść o dziejach Polski od czasów najdawniejszych aż po współczesność autora.

Długosz nie był tylko kompilatorem. Zbierał źródła, porównywał przekazy, korzystał z dokumentów i relacji, a nawet z obserwacji własnych. Choć pisał z perspektywy patriotycznej i religijnej (bywa wobec sąsiadów tendencyjny), jego „Roczniki" pozostają pierwszą wielką syntezą dziejów Polski i bezcennym źródłem dla późniejszych pokoleń historyków.

W architekturze schyłku średniowiecza panował gotyk. Na północy Polski, ubogiej w kamień, rozwinął się charakterystyczny gotyk ceglany — z niego wznoszono kościoły, ratusze, kamienice i mury miejskie (przykłady: kościół Mariacki w Krakowie, zamki i świątynie Pomorza i Mazowsza). Cechy gotyku to strzelistość, ostry łuk, wysokie okna i sklepienia żebrowe — wszystko po to, by kierować wzrok i myśl wiernego ku niebu.

Szczytem gotyckiej rzeźby w Polsce jest ołtarz mariacki Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie, wykonany w latach ok. 1477–1489. To ogromny, wielokrotnie łamany ołtarz szafiasty (poliptyk), którego centralną scenę stanowi Zaśnięcie (i Wniebowzięcie) Najświętszej Marii Panny. Figury są niemal naturalnej wielkości, pełne ekspresji, realistycznych detali twarzy, dłoni i szat — to dzieło światowej klasy.

W piśmiennictwie średniowiecza dominowała łacina — język Kościoła, nauki i administracji. Jednak coraz śmielej pojawiał się język polski: powstają najstarsze zabytki (jak wcześniejsza „Bogurodzica" czy „Kazania świętokrzyskie"), a w XV w. tłumaczenia i teksty religijne w języku narodowym.

Pod koniec XV w. do Polski dociera humanizm — prąd renesansu. Jego zwiastunami byli:

Gdy dostajesz zdjęcie ołtarza, kościoła albo karty rękopisu, „przesłuchaj" je tak samo jak tekst — tylko czytasz obraz, a nie słowa.

Materiał źródłowy: fotografia centralnej sceny wielkiego, złoconego ołtarza szafiastego z kościoła w Krakowie. Widoczne figury niemal naturalnej wielkości: klęczący i podtrzymywani apostołowie otaczają omdlewającą postać kobiecą; twarze pełne emocji, szaty o głębokich, realistycznych fałdach.

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej rozpoznaj dzieło, określ epokę oraz wyjaśnij, o czym jego powstanie świadczy.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło ikonograficzne, pierwotne: monumentalna rzeźba ołtarzowa (poliptyk).

Krok 2 — odczyt formy. Realistyczne, ekspresyjne figury, bogactwo detalu, dążenie do naturalności — a zarazem strzelista, ostrołukowa oprawa. Scena to Zaśnięcie Najświętszej Marii Panny.

Krok 3 — epoka i autor. Cechy stylu wskazują na gotyk (2. poł. XV w.). To ołtarz mariacki Wita Stwosza z kościoła Mariackiego w Krakowie (ok. 1477–1489).

Krok 4 — kontekst. Powstał na zamówienie bogatego mieszczaństwa krakowskiego; służył kultowi i był świadectwem prestiżu miasta.

Wniosek modelowy: Dzieło to ołtarz mariacki Wita Stwosza (ok. 1477–1489), arcydzieło gotyckiej rzeźby. Jego powstanie świadczy o wysokim poziomie kultury artystycznej Polski u schyłku średniowiecza oraz o zamożności i mecenacie mieszczaństwa Krakowa — miasta zdolnego sfinansować dzieło europejskiej klasy.