Zmiany polityczne
Absolutyzm kontra monarchia parlamentarna, wzrost Prus i Rosji oraz kształtowanie się równowagi mocarstw w Europie XVII w.
Po tej lekcji będziesz umieć
Rozróżnić dwie drogi ustrojowe Europy XVII w.
Absolutyzm (nieograniczona władza monarchy) kontra ograniczenie władcy (monarchia parlamentarna i republika) — to najważniejsza oś podziału politycznego epoki.
Wskazać państwa absolutne i ich cechy
Francja Ludwika XIV, Hiszpania i Austria Habsburgów — silna armia, scentralizowana administracja, dwór jako narzędzie władzy, „boskie" pochodzenie monarchii.
Wyjaśnić drogę Anglii i Holandii ku ograniczeniu władzy
Angielska monarchia parlamentarna (wojna domowa, chwalebna rewolucja) i Republika Zjednoczonych Prowincji — modele alternatywne wobec absolutyzmu.
Rozpoznać wzrost nowych potęg i osłabienie dawnych
Brandenburgia-Prusy Hohenzollernów i Rosja Romanowów rosną w siłę; Hiszpania, Rzeczpospolita i Rzesza słabną.
Opisać system równowagi europejskiej
Rywalizacja mocarstw, pokój westfalski (1648) i zasada, że żadne państwo nie powinno zdominować kontynentu.
Po co Ci to na maturze?
XVII wiek to jeden z najczęściej pojawiających się na maturze okresów nowożytnych, bo właśnie wtedy kształtują się ustroje, które będą decydować o Europie przez kolejne stulecia. Na arkuszu CKE dostaniesz mapę polityczną, fragment traktatu, wypowiedź Ludwika XIV albo tabelę z liczebnością armii — i masz na tej podstawie porównać ustroje, wskazać przyczyny wzrostu lub upadku państwa, uporządkować wydarzenia chronologicznie. Uczeń, który myli absolutyzm z monarchią parlamentarną albo nie potrafi umiejscowić pokoju westfalskiego, traci punkty w całej wiązce zadań o nowożytnej Europie.
Najważniejsza idea
Ta lekcja to „mapa mentalna" całego XVII wieku|Gdy zrozumiesz dwie drogi ustrojowe (absolutyzm kontra ograniczenie władcy) oraz przesunięcie potęg (nowe rosną, dawne słabną), z łatwością ustawisz w głowie każdą pojedynczą datę i każde źródło z tej epoki. To rusztowanie, na którym powiesisz szczegóły.
Zapamiętaj
Zasada premium: pytaj o WŁADZĘ — kto ją ma i co ją ogranicza|Analizując każde państwo XVII w., zadaj trzy pytania: kto rządzi (monarcha, parlament, elity), co ogranicza władcę (prawo, stany, brak ograniczeń), na czym opiera się siła (armia, administracja, skarb). Te trzy pytania odróżniają absolutyzm od monarchii parlamentarnej i porządkują całą epokę.
Intuicja: dwie odpowiedzi na to samo pytanie
Po wyniszczających wojnach religijnych i wojnie trzydziestoletniej (1618–1648) Europa zadała sobie jedno pytanie: jak zapewnić porządek i uniknąć chaosu? Odpowiedzi były dwie, przeciwstawne.
Pierwsza: skupić całą władzę w jednym ręku. Skoro spory szlachty i wojny domowe rujnują kraj, niech rozstrzyga o wszystkim jeden silny monarcha — bez oglądania się na stany i parlamenty. Tak powstał absolutyzm, którego wzorem stała się Francja Ludwika XIV.
Druga odpowiedź była odwrotna: skoro nieograniczony władca łatwo staje się tyranem, trzeba go związać prawem i kontrolą przedstawicielstwa. Tą drogą poszła Anglia (monarchia parlamentarna) i Holandia (republika mieszczańska). Te same wojny i kryzysy — dwa przeciwne wnioski ustrojowe.
Absolutyzm = władza bez hamulca
Monarcha skupia władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą; nie zwołuje stanów, rządzi przez posłuszną administrację i stałą armię. Uzasadnienie: władza pochodzi „od Boga". Wzór — Francja Ludwika XIV.
Ograniczenie władcy = władza pod kontrolą
Króla wiąże prawo i parlament (Anglia) albo w ogóle nie ma monarchy (Republika Zjednoczonych Prowincji). Decyzje zapadają z udziałem elit i przedstawicielstwa.
Przesunięcie potęg
XVII w. to nie tylko spór o ustrój, ale i zmiana układu sił: rosną Brandenburgia-Prusy i Rosja, słabną Hiszpania, Rzeczpospolita i Rzesza. Mapa mocarstw się przekształca.
Rdzeń pojęciowy: dwie drogi ustrojowe
Cecha Absolutyzm (Francja, Hiszpania, Austria) Ograniczenie władcy (Anglia, Holandia) Kto sprawuje władzę Monarcha skupia pełnię władzy Monarcha + parlament (Anglia) lub republika bez króla (Holandia) Rola przedstawicielstwa stanów Zawieszona lub zniesiona …
Definicje, które musisz znać
:rule Absolutyzm Ustrój, w którym monarcha skupia pełnię władzy (ustawodawczą, wykonawczą, sądowniczą) i nie podlega kontroli stanów ani parlamentu. :rule Monarchia parlamentarna Ustrój, w którym władzę króla ogranicza parlament — zwłaszcza w zakresie stan…
Oś czasu zmian politycznych XVII w.
:os-zmiany-polityczne-xvii
Rozwinięcie: państwa absolutne
Francja to wzorcowy przykład absolutyzmu. Po okresie regencji i buncie możnych (Fronda) Ludwik XIV (panował 1643–1715) przejął samodzielne rządy w 1661 r.
Rozwinięcie: państwa ograniczające władcę
Anglia poszła drogą przeciwną absolutyzmowi. Konflikt króla z parlamentem doprowadził do wojny domowej (1642–1649) i stracenia Karola I (1649).
Rozwinięcie: nowe potęgi i osłabienie dawnych
Obok sporu o ustrój XVII w. przynosi przetasowanie mocarstw .
Jak analizować źródło do tego tematu
:solver-zrodlo
Procedura: jak porównać ustroje na maturze
Ustal, o jakie państwo chodzi :: Odczytaj z mapy/tekstu, które to państwo i którą dekadę XVII w. opisuje źródło.
Przykład rozwiązany (styl CKE)
Materiał źródłowy (fragment wypowiedzi przypisywanej monarsze): „Cała władza i całe zwierzchnictwo spoczywa w osobie króla (…). Naród nie stanowi w królestwie odrębnego ciała, cały mieści się w osobie władcy.
Od źródła do odpowiedzi CKE
Typ polecenia Materiał w zadaniu Co robię? Styl odpowiedzi CKE Rozpoznaj ustrój Wypowiedź władcy, fragment traktatu Sprawdzam, kto rządzi i co ogranicza władcę „Źródło opisuje absolutyzm, o czym świadczy…" Porównaj państwa Mapa, tabela, dwa teksty Zestawia…
Przykład
Spróbuj sam
Zadanie: Rozstrzygnij, czy zdanie „W XVII w. wszystkie wielkie państwa Europy dążyły do absolutyzmu" jest prawdziwe.
Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o polityce XVII w.
Czy rozpoznaję, o które państwo i którą dekadę chodzi? Czy odpowiedziałem na trzy pytania: kto rządzi, co ogranicza władcę, na czym opiera się siła?
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Sprawdź, czy potrafisz odróżnić absolutyzm od monarchii parlamentarnej, wskazać nowe potęgi i umiejscowić pokój westfalski — to fundament tematów o nowożytnej Europie. sprawdzian :: Zestaw zadań o ustrojach XVII w.
Przykład
Mini-praktyka CKE
Zadanie 1 (rozpoznanie ustroju). Wskaż, który ustrój opisuje zdanie: „Król nie może nakładać podatków bez zgody parlamentu".
Powtórka w 30 sekund
Dwie drogi ustroju Absolutyzm (Francja, Hiszpania, Austria) vs ograniczenie władcy (Anglia, Holandia) Absolutyzm Pełnia władzy w ręku króla, bez stanów; wzór — Ludwik XIV Monarchia parlamentarna Anglia po 1689 — parlament ogranicza króla Republika Holandia …
Kluczowe pojęcia
Absolutyzm Ustrój z pełnią władzy w ręku monarchy, bez kontroli stanów i parlamentu. Monarchia parlamentarna Ustrój, w którym parlament ogranicza władzę króla (Anglia po 1689).
Częste błędy na maturze
Utożsamianie absolutyzmu z despotią lub anarchią :: Absolutyzm to władza niezależna od stanów, ale wciąż związana prawem boskim i zwyczajem — nie „samowola bez granic". Mylenie ustroju Anglii i Francji :: Francja to absolutyzm (król bez parlamentu), Anglia…
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Podstawa programowa historii dla liceum (formuła 2018) — dział o Europie nowożytnej: absolutyzm, monarchia parlamentarna, przemiany polityczne XVII w. i system równowagi.
W tej lekcji
- 1Po tej lekcji będziesz umieć
- 2Po co Ci to na maturze?
- 3Intuicja: dwie odpowiedzi na to samo pytanie
- 4Rdzeń pojęciowy: dwie drogi ustrojowe
- 5Definicje, które musisz znać
- 6Oś czasu zmian politycznych XVII w.
- 7Rozwinięcie: państwa absolutne
- 8Rozwinięcie: państwa ograniczające władcę
- 9Rozwinięcie: nowe potęgi i osłabienie dawnych
- 10Jak analizować źródło do tego tematu
- 11Procedura: jak porównać ustroje na maturze
- 12Przykład rozwiązany (styl CKE)
- 13Od źródła do odpowiedzi CKE
- 14Spróbuj sam
- 15Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o polityce XVII w.
- 16Sprawdź się i przećwicz
- 17Mini-praktyka CKE
- 18Powtórka w 30 sekund
- 19Kluczowe pojęcia
- 20Częste błędy na maturze
- 21Źródła, format CKE i materiały ZPE