Nowe idee
Konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm i socjalizm — wielkie ideologie XIX wieku.
Po tej lekcji będziesz umieć
Scharakteryzować cztery główne ideologie XIX w.
Konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm i socjalizm — geneza, główne hasła, myśliciele i skutki polityczne. To „mapa idei", do której odwołuje się większość zadań z historii XIX i XX w.
Powiązać ideę z jej twórcą i dziełem
Burke i konserwatyzm, Smith i Mill oraz liberalizm, Marks i Engels oraz „Manifest komunistyczny" (1848) — CKE lubi zadania „dopasuj autora / dzieło do nurtu".
Odróżnić socjalizm utopijny od naukowego (marksizmu)
Saint-Simon, Fourier i Owen (falanstery, spółdzielnie) vs Marks i Engels (walka klas, dyktatura proletariatu) — kluczowa dystynkcja punktowa.
Wyjaśnić rolę idei narodowej w XIX w.
Naród jako wspólnota, dążenia zjednoczeniowe (Włochy, Niemcy) i niepodległościowe (Polska, Grecja, Węgry), romantyczny mesjanizm.
Rozpoznać nurt ideowy w źródle CKE
Odczytać z tekstu, plakatu czy programu, która ideologia przemawia — po słowach kluczach („tradycja", „wolność jednostki", „naród", „walka klas").
Po co Ci to na maturze?
Ideologie XIX w. to fundament, na którym opiera się cała historia współczesna — od Wiosny Ludów, przez zjednoczenie Włoch i Niemiec, po rewolucje XX w. Na maturze rzadko pojawia się pytanie „wymień ideologie"; znacznie częściej dostajesz źródło — fragment programu partii, przemówienie, karykaturę, plakat — i masz rozpoznać, który nurt przemawia oraz osadzić go w kontekście. Bez znajomości głównych haseł czterech ideologii nie zrobisz poprawnie ani zadania o Wiośnie Ludów, ani o zjednoczeniu Niemiec, ani o ruchu robotniczym.
Najważniejsza idea
Idee to „język" epoki — kto go zna, rozumie XIX i XX wiek|Konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm i socjalizm dały słowa i cele ruchom politycznym na 150 lat. Kiedy nauczysz się rozpoznawać te cztery „głosy", będziesz czytać źródła XIX–XX w. tak, jak native speaker czyta gazetę — od razu wiesz, „kto mówi".
Zapamiętaj
Zasada premium: każda ideologia odpowiada na jedno pytanie|Konserwatyzm pyta „jak zachować ład?", liberalizm „jak zapewnić wolność jednostki?", nacjonalizm „kto tworzy wspólnotę i państwo?", socjalizm „jak znieść nierówności społeczne?". Kiedy w źródle rozpoznasz to pytanie, rozpoznasz ideologię.
Intuicja: dlaczego XIX wiek „wymyślił" ideologie?
Rewolucja francuska (1789) i rewolucja przemysłowa wywróciły stary świat. Runął porządek, w którym o miejscu człowieka decydowało urodzenie, a władza pochodziła „od Boga". Nagle trzeba było odpowiedzieć na nowe pytania: kto ma rządzić? jakie prawa ma jednostka? czym jest naród? co zrobić z milionami robotników w fabrykach?
Na te pytania odpowiadano różnie — i tak narodziły się ideologie: spójne systemy poglądów na to, jak powinno wyglądać państwo i społeczeństwo. Jedni chcieli cofnąć zmiany (konserwatyści), inni je utrwalić i rozszerzyć (liberałowie), jeszcze inni zbudować państwa narodowe (nacjonaliści) albo znieść nierówności (socjaliści). XIX wiek to wielki spór tych idei — spór, który zbrojnie wybuchł w 1848 r. i toczy się, w zmienionej formie, do dziś.
Ideologia = spójny „projekt" świata
Zestaw poglądów odpowiadający na pytania: kto rządzi, jakie są prawa jednostki, jak zorganizować gospodarkę i wspólnotę. Nie luźna opinia, lecz system z myślicielami, dziełami i programem działania.
Idee rodzą się z kryzysu
Konserwatyzm to reakcja na rewolucję francuską, socjalizm — na nędzę robotników w fabrykach. Każda ideologia to odpowiedź na konkretny problem swojej epoki.
Lewica–prawica — z francuskiego parlamentu
Podział bierze się z rewolucyjnego Zgromadzenia: zwolennicy zmian siadali po lewej, obrońcy tronu po prawej. Stąd „prawica" (konserwatyzm) i „lewica" (socjalizm) w języku polityki.
Rdzeń pojęciowy: cztery wielkie ideologie XIX w.
Ideologia Główna wartość Twórcy / postacie Cel polityczny Konserwatyzm Tradycja, ład, hierarchia, religia Edmund Burke, Joseph de Maistre, Klemens Metternich Zachować istniejący porządek; ewolucja zamiast rewolucji Liberalizm Wolność jednostki, prawa natura…
Konserwatyzm — obrona ładu i tradycji
Konserwatyzm narodził się jako reakcja na rewolucję francuską . Jego ojcem jest Edmund Burke , autor Rozważań o rewolucji we Francji (1790).
Liberalizm — wolność jednostki i wolny rynek
Liberalizm stawia w centrum jednostkę i jej wolność . Wywodzi z oświecenia ideę praw naturalnych (życie, wolność, własność) oraz rządów prawa — nikt, nawet monarcha, nie stoi ponad prawem.
Nacjonalizm — naród, zjednoczenie, niepodległość
Idea narodowa głosi, że naród — wspólnota języka, kultury, historii i tradycji — jest podstawą wspólnoty politycznej i ma prawo do własnego państwa . W XIX w.
Socjalizm — od utopii do marksizmu
Rewolucja przemysłowa stworzyła proletariat — masy robotników pracujących w fatalnych warunkach za głodowe płace. Socjalizm to odpowiedź na tę nędzę: dążenie do równości i sprawiedliwości społecznej , często przez wspólną (społeczną) własność środków produ…
Figura 1 — kamienie milowe idei XIX w.
:os-nowe-idee
Ruch robotniczy i katolicka nauka społeczna
Socjalizm nie pozostał teorią. Robotnicy zaczęli się organizować : powstawały związki zawodowe (walka o płace, czas pracy, warunki), partie robotnicze i socjalistyczne, a także międzynarodówki koordynujące ruch w skali Europy.
Figura 2 — solver CKE: rozpoznaj ideologię w źródle
:solver-zrodlo
Jak rozpoznać ideologię w źródle — krok po kroku
W zadaniach CKE rzadko pada nazwa nurtu wprost. Musisz ją wywnioskować z języka źródła.
Przykład rozwiązany (styl CKE)
Materiał źródłowy (fragment): „Widmo krąży po Europie — widmo komunizmu. […] Historia wszystkich dotychczasowych społeczeństw jest historią walk klasowych.
Od źródła do odpowiedzi CKE
Polecenie Materiał w zadaniu Co robię?
Przykład
Spróbuj sam
Zadanie: Rozstrzygnij, czy zdanie „Robert Owen był twórcą socjalizmu naukowego" jest prawdziwe. Uzasadnij.
Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o ideologiach
Czy potrafię wymienić cztery główne ideologie XIX w. i ich hasła klucze?
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Sprawdź, czy rozpoznasz każdą z czterech ideologii po haśle, autorze i dziele — to klucz do zadań o XIX i XX w.
Przykład
Mini-praktyka CKE
Zadanie 1 (autor–nurt). Do jakiej ideologii zaliczysz Edmunda Burke'a i jego „Rozważania o rewolucji we Francji"?
Powtórka w 30 sekund
Konserwatyzm Burke; tradycja, hierarchia, ewolucja; Metternich, de Maistre Liberalizm Smith, Mill; wolność jednostki, konstytucja, leseferyzm Nacjonalizm Naród; zjednoczenie (Włochy, Niemcy) i niepodległość (Polska, Grecja, Węgry) Socjalizm utopijny Saint-S…
Kluczowe pojęcia
Konserwatyzm Ideologia obrony tradycji, religii, hierarchii i ładu; zmiana ewolucyjna (Burke, Metternich). Liberalizm Ideologia wolności jednostki, praw naturalnych, rządów prawa i wolnego rynku (Smith, Mill).
Częste błędy na maturze
Mylenie socjalizmu utopijnego z naukowym :: Owen, Fourier, Saint-Simon = utopijny (bez rewolucji); Marks i Engels = naukowy (walka klas, rewolucja). To najczęściej mylona para.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Podstawa programowa historii dla liceum (formuła 2018) — treści: europejskie i polskie idee polityczne XIX w. (konserwatyzm, liberalizm, socjalizm, idea narodowa) oraz ich wpływ na przemiany społeczno-polityczne.
W tej lekcji
- 1Po tej lekcji będziesz umieć
- 2Po co Ci to na maturze?
- 3Intuicja: dlaczego XIX wiek „wymyślił" ideologie?
- 4Rdzeń pojęciowy: cztery wielkie ideologie XIX w.
- 5Konserwatyzm — obrona ładu i tradycji
- 6Liberalizm — wolność jednostki i wolny rynek
- 7Nacjonalizm — naród, zjednoczenie, niepodległość
- 8Socjalizm — od utopii do marksizmu
- 9Figura 1 — kamienie milowe idei XIX w.
- 10Ruch robotniczy i katolicka nauka społeczna
- 11Figura 2 — solver CKE: rozpoznaj ideologię w źródle
- 12Jak rozpoznać ideologię w źródle — krok po kroku
- 13Przykład rozwiązany (styl CKE)
- 14Od źródła do odpowiedzi CKE
- 15Spróbuj sam
- 16Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o ideologiach
- 17Sprawdź się i przećwicz
- 18Mini-praktyka CKE
- 19Powtórka w 30 sekund
- 20Kluczowe pojęcia
- 21Częste błędy na maturze
- 22Źródła, format CKE i materiały ZPE