Kolonializm
Imperializm i wyścig o Afrykę: konferencja berlińska 1884–85, imperia kolonialne i eksploatacja świata.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić różnicę między kolonializmem a imperializmem
Kolonializm to tworzenie i eksploatacja posiadłości zamorskich; imperializm to szersza polityka budowy potęgi (także pośredniej — strefy wpływów, protektoraty, dominacja gospodarcza).
Wskazać przyczyny apogeum ekspansji kolonialnej w II poł. XIX w.
Gospodarcze (surowce, rynki zbytu, lokaty kapitału), polityczne i prestiżowe (rywalizacja mocarstw), ideologiczne (rasizm, „misja cywilizacyjna", darwinizm społeczny) i techniczne (parowce, telegraf, karabin maszynowy, chinina).
Omówić „wyścig o Afrykę" i konferencję berlińską 1884–1885
Podział kontynentu między mocarstwa bez udziału Afrykanów, zasada efektywnej okupacji, Kongo jako prywatna własność Leopolda II.
Scharakteryzować największe imperia kolonialne i ich zdobycze
Wielka Brytania (Indie, Egipt, Kanał Sueski, Kapsztad–Kair), Francja (Afryka, Indochiny), Belgia, Niemcy, Włochy, ekspansja w Azji.
Ocenić skutki kolonializmu i jego związek z drogą do I wojny światowej
Eksploatacja ludów pozaeuropejskich, gospodarka kolonialna, kryzysy kolonialne (Faszoda, Maroko) jako źródło napięć między mocarstwami; korzenie dekolonizacji XX w.
Po co Ci to na maturze?
Kolonializm to temat, który na maturze PR wraca w dwóch postaciach. Po pierwsze jako samodzielna wiązka zadań ze źródłem — mapa podziału Afryki, karykatura satyryzująca „wyścig", fragment mowy imperialisty albo tabela z danymi o handlu kolonialnym. Po drugie jako element łańcucha przyczynowego I wojny światowej: rywalizacja kolonialna mocarstw to jedno z tych napięć, które w 1914 r. wybuchły. Uczeń, który potrafi połączyć konferencję berlińską z kryzysami marokańskimi i z sojuszami przedwojennymi, punktuje w zadaniach syntetycznych, gdzie trzeba „ogarnąć" całą epokę.
Najważniejsza idea
Kolonializm to nie „ciekawostka geograficzna", lecz klucz do zrozumienia świata przed 1914 r.|Pod koniec XIX w. garstka mocarstw europejskich panowała nad większością globu. Zrozumienie, dlaczego i jak do tego doszło, tłumaczy zarazem napięcia prowadzące do I wojny i późniejszą falę dekolonizacji. To jeden temat, który spina cały „długi wiek XIX".
Zapamiętaj
Zasada premium: rozdziel motywy od uzasadnień|Mocarstwa działały z powodów gospodarczych i strategicznych (surowce, rynki, prestiż), ale uzasadniały ekspansję ideologią („misja cywilizacyjna", „brzemię białego człowieka"). Na maturze musisz odróżnić rzeczywistą przyczynę od propagandowego usprawiedliwienia — to typowy punkt za krytykę źródła.
Intuicja: dlaczego Europa „rzuciła się" na świat
Wyobraź sobie fabrykanta z Manchesteru około 1880 r. Jego przędzalnie produkują więcej bawełnianych tkanin, niż zdoła kupić brytyjski rynek. Potrzebuje taniej bawełny (surowiec) i nowych klientów (rynek zbytu), a bank obok szuka miejsca, gdzie ulokować kapitał z większym zyskiem niż w domu. Kolonia rozwiązuje wszystkie trzy problemy naraz — dlatego industrializacja i kolonializm napędzały się wzajemnie.
Do tego dochodzi psychologia mocarstw. Skoro sąsiad zdobywa terytoria, ja też muszę — bo kolonie to prestiż i pozycja w rankingu potęg. Ekspansja stała się grą, w której nikt nie chciał zostać w tyle. A technika sprawiła, że gra była wygrana z góry: parowiec, telegraf, karabin maszynowy Maxim i chinina przeciw malarii dały garstce Europejczyków przewagę nad całymi kontynentami.
Imperializm ≠ kolonializm
Kolonializm to konkretne posiadłości zamorskie i ich eksploatacja. Imperializm to szersza polityka budowy potęgi — także przez strefy wpływów, protektoraty i dominację gospodarczą, bez formalnego podboju (np. wpływy w Chinach).
Trzy „silniki" ekspansji
Gospodarka (surowce, rynki, kapitał), polityka (prestiż, rywalizacja mocarstw, strategia) i ideologia (rasizm, „misja cywilizacyjna"). Rzadko działa jeden — zwykle wszystkie naraz.
Przewaga techniczna jako warunek
Bez parowca (rzeki w głąb lądu), telegrafu (dowodzenie), karabinu maszynowego (przewaga w bitwie) i chininy (przetrwanie w tropikach) podbój Afryki nie byłby możliwy. Technika przesądziła.
Rdzeń pojęciowy: przyczyny kolonializmu
Grupa przyczyn Na czym polega Przykład / hasło Gospodarcze Surowce (bawełna, kauczuk, ruda, diamenty), rynki zbytu dla przemysłu, lokaty kapitału Bawełna dla Manchesteru, kauczuk z Konga, złoto i diamenty w Afryce Płd. Polityczne i prestiżowe Rywalizacja m…
Definicje, które musisz znać
:rule Kolonializm Polityka podboju, tworzenia i gospodarczej eksploatacji posiadłości zamorskich (kolonii) przez państwo (metropolię). :rule Imperializm Polityka budowy potęgi i dominacji nad innymi obszarami — militarnej, politycznej i gospodarczej — takż…
Figura 1 — oś czasu ekspansji kolonialnej
:os-kolonializm
Wyścig o Afrykę i konferencja berlińska
Jeszcze w 1870 r. Europejczycy kontrolowali głównie wybrzeża Afryki — wnętrze kontynentu pozostawało „białą plamą".
Imperia kolonialne: kto co zdobył
Największym imperium świata było Imperium Brytyjskie — „imperium, nad którym nigdy nie zachodzi słońce". Jego perłą Korony były Indie .
Figura 2 — solver CKE: praca ze źródłem
:solver-zrodlo
Analiza źródła o kolonializmie — krok po kroku
Źródła o kolonializmie są zwykle tendencyjne — powstawały albo po stronie kolonizatorów (gloryfikacja), albo krytyków (oskarżenie). Dlatego krytyka wewnętrzna jest tu szczególnie ważna.
Przykład rozwiązany (styl CKE)
Materiał źródłowy (fragment): „Weźcie na siebie brzemię białego człowieka — poślijcie najlepszych synów, skażcie ich na wygnanie, by służyli potrzebom waszych jeńców…" (R. Kipling, Brzemię białego człowieka , 1899).
Od źródła do odpowiedzi CKE
Typ polecenia Źródło w zadaniu Co robię? Styl odpowiedzi CKE Rozpoznaj proces Mapa podziału Afryki Wskazuję mocarstwa i datuję na wyścig o Afrykę „Mapa przedstawia podział Afryki po konferencji berlińskiej…" Wskaż przyczyny Mowa polityka, dane handlowe Kla…
Przykład
Spróbuj sam
Zadanie: Rozstrzygnij, czy zdanie „Konferencja berlińska rozwiązała spory mocarstw o Afrykę w sposób sprawiedliwy dla mieszkańców kontynentu" jest prawdziwe. Uzasadnij.
Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o kolonializmie
Czy odróżniam kolonializm (posiadłości) od imperializmu (szersza dominacja)? Czy potrafię wskazać przyczyny w trzech grupach: gospodarcze, polityczne/ideologiczne, techniczne?
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Sprawdź, czy potrafisz wskazać przyczyny kolonializmu, opisać podział Afryki i połączyć rywalizację kolonialną z drogą do I wojny.
Przykład
Mini-praktyka CKE
Zadanie 1 (pojęcia). Czym różni się kolonia eksploatacyjna od osadniczej?
Powtórka w 30 sekund
Kolonializm Podbój i eksploatacja posiadłości zamorskich Imperializm Szersza dominacja: także strefy wpływów i protektoraty Przyczyny Gospodarcze + polityczne/ideologiczne + techniczne Konferencja berlińska 1884–1885, podział Afryki, efektywna okupacja Najw…
Kluczowe pojęcia
Kolonializm Polityka podboju i gospodarczej eksploatacji posiadłości zamorskich przez metropolię. Imperializm Polityka dominacji militarnej, politycznej i gospodarczej, także bez formalnego podboju.
Częste błędy na maturze
Utożsamianie kolonializmu z imperializmem :: Kolonializm to posiadłości zamorskie; imperializm jest szerszy — obejmuje też strefy wpływów i dominację gospodarczą bez podboju (np. w Chinach).
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Podstawa programowa historii dla liceum (formuła 2018) — zakres rozszerzony: świat w II poł. XIX w.
W tej lekcji
- 1Po tej lekcji będziesz umieć
- 2Po co Ci to na maturze?
- 3Intuicja: dlaczego Europa „rzuciła się" na świat
- 4Rdzeń pojęciowy: przyczyny kolonializmu
- 5Definicje, które musisz znać
- 6Figura 1 — oś czasu ekspansji kolonialnej
- 7Wyścig o Afrykę i konferencja berlińska
- 8Imperia kolonialne: kto co zdobył
- 9Figura 2 — solver CKE: praca ze źródłem
- 10Analiza źródła o kolonializmie — krok po kroku
- 11Przykład rozwiązany (styl CKE)
- 12Od źródła do odpowiedzi CKE
- 13Spróbuj sam
- 14Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o kolonializmie
- 15Sprawdź się i przećwicz
- 16Mini-praktyka CKE
- 17Powtórka w 30 sekund
- 18Kluczowe pojęcia
- 19Częste błędy na maturze
- 20Źródła, format CKE i materiały ZPE