Zmiany cywilizacyjne i społeczne
Rewolucja demograficzna, urbanizacja, emigracja oraz przełom w nauce i medycynie.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić mechanizm rewolucji demograficznej
Gwałtowny wzrost ludności Europy w II poł. XIX w. wynikał ze spadku śmiertelności (medycyna, higiena, lepsze odżywianie) przy wciąż wysokiej rodności — a nie ze wzrostu liczby urodzeń.
Omówić wielką emigrację zamorską i jej związek z ziemiami polskimi
Miliony Europejczyków (także Polaków „za chlebem") wyjechały do USA, Ameryki Płd. i Australii — to skutek przeludnienia wsi, nędzy i rewolucji transportowej.
Opisać urbanizację i narodziny nowoczesnej metropolii
Wielkie miasta zyskały kanalizację, wodociągi, oświetlenie, tramwaje i metro (Londyn 1863) — miasto stało się głównym środowiskiem życia.
Wskazać najważniejsze odkrycia naukowe epoki i ich twórców
Darwin (ewolucja 1859), Pasteur i Koch (bakteriologia), Mendelejew (układ okresowy 1869), Roentgen (promienie X 1895), Skłodowska-Curie (radioaktywność).
Ocenić narodziny społeczeństwa masowego
Upowszechnienie oświaty, spadek analfabetyzmu, prasa masowa i opinia publiczna, nowa struktura społeczna i kwestia socjalna — fundament nowoczesności.
Po co Ci to na maturze?
Zadania CKE z przełomu XIX i XX w. rzadko pytają o pojedynczą datę — najczęściej dają wykres liczby ludności, fotografię wielkomiejskiej ulicy z tramwajem, plakat linii oceanicznej albo fragment tekstu o emigracji „za chlebem" i każą powiązać obraz z procesem: rewolucją demograficzną, urbanizacją, przemianami społecznymi. Kto zna tylko wynalazki, a nie rozumie ich skutków społecznych, urywa się w połowie odpowiedzi.
Ta lekcja spina dział „Świat w epoce węgla i stali" od strony ludzi: pokazuje, jak rewolucja przemysłowa przełożyła się na to, ilu ludzi żyło, gdzie mieszkali, czym chorowali i czy umieli czytać. To materiał, który wraca w zadaniach o robotnikach, kwestii socjalnej i narodzinach nowoczesnej kultury masowej.
Najważniejsza idea
Rewolucja przemysłowa zmieniła nie tylko fabryki, lecz samych ludzi|Maszyna parowa i stal to jedna strona epoki. Druga to człowiek: rodzi się liczniejszy, dłużej żyje, przenosi do miasta, uczy się czytać i po raz pierwszy tworzy „opinię publiczną". Bez tej drugiej strony obraz XIX w. jest niepełny — a CKE właśnie o nią pyta.
Zapamiętaj
Zasada premium historii: łącz proces z jego skutkiem społecznym|Na maturze nie wystarczy napisać „Pasteur odkrył szczepionki". Trzeba dopowiedzieć skutek: spadek śmiertelności → rewolucja demograficzna → nadwyżka ludności na wsi → emigracja i urbanizacja. Punktowane jest rozumienie łańcucha przyczynowo-skutkowego, nie samo wyliczenie.
Intuicja: jeden wiek, inny świat
Wyobraź sobie Europejczyka urodzonego około 1800 r. i jego prawnuka z 1900 r. Pradziad żył krótko, umierało obok niego wiele dzieci, mieszkał na wsi, prawdopodobnie nie umiał czytać, a najdalszą podróż odbył pieszo do sąsiedniego miasteczka. Prawnuk mieszkał w milionowej metropolii z kanalizacją i tramwajem, chodził do szkoły, czytał gazetę przy śniadaniu, a bilet na parowiec mógł go zawieźć do Ameryki w kilkanaście dni.
W jedno stulecie zmieniło się wszystko naraz: ilu ludzi żyje, jak długo, gdzie i w jaki sposób. To nie były osobne rewolucje — one napędzały się wzajemnie. Więcej ludzi na wsi niż ziemia mogła wyżywić → wyjazd do miasta lub za ocean. Miasto rosło → potrzebowało wodociągów, tramwajów i szkół. Szkoła uczyła czytać → rosła prasa i opinia publiczna.
Rewolucja demograficzna
Ludność Europy wzrosła z ok. 190 mln (1800) do ok. 420 mln (1900). Nie dlatego, że rodziło się więcej dzieci — dlatego, że mniej ich umierało.
Urbanizacja
Po raz pierwszy w dziejach duża część społeczeństwa zamieszkała w miastach. Londyn przekroczył milion mieszkańców już na początku wieku, u schyłku miał ich ponad 6 mln.
Społeczeństwo masowe
Miliony piśmiennych ludzi w miastach, czytających te same gazety i korzystających z tych samych rozrywek — to nowy typ zbiorowości, nieznany wcześniejszym epokom.
Rdzeń pojęciowy: cztery wielkie przemiany
Przemiana Na czym polegała Główna przyczyna Skutek Demograficzna Szybki wzrost liczby ludności Europy Spadek śmiertelności (medycyna, higiena, żywność) Nadwyżka ludności, presja na wieś i miasto Migracyjna Wielka emigracja zamorska i ruch wieś→miasto Przelu…
Definicje, które musisz znać
:rule Rewolucja demograficzna Gwałtowny wzrost liczby ludności wywołany spadkiem śmiertelności przy utrzymującej się wysokiej rodności; w Europie w XIX w. :rule Urbanizacja Proces wzrostu liczby i wielkości miast oraz odsetka ludności miejskiej, wraz z roz…
Figura 1 — kamienie milowe nauki i cywilizacji
:os-zmiany-cywilizacyjne
Rozwinięcie: rewolucja demograficzna i emigracja
Przez większość dziejów liczba ludności rosła powoli, bo wysokiej rodności towarzyszyła równie wysoka śmiertelność — kosiły epidemie, głód i choroby dzieci. W XIX w.
Rozwinięcie: urbanizacja i nowoczesne miasto
Rewolucja przemysłowa skupiła pracę w miastach, więc to tam napływała ludność. Miasta rosły w tempie nieznanym wcześniej, ale ich gwałtowny rozrost rodził problemy: ciasnotę, brud, epidemie.
Rozwinięcie: nauka, medycyna i oświata
Druga połowa XIX w. to eksplozja nauki, która realnie zmieniła życie.
Figura 2 — solver CKE: analiza źródła
:solver-zrodlo
Procedura: jak analizować źródło o przemianach społecznych
Rozpoznaj typ i temat źródła :: Wykres ludności? Fotografia ulicy?
Przykład rozwiązany (styl CKE)
Materiał źródłowy (opis): Wykres słupkowy „Ludność Europy 1800–1900" pokazuje wzrost z około 190 mln do około 420 mln mieszkańców. Polecenie: Na podstawie wykresu i wiedzy własnej wyjaśnij przyczyny przedstawionego zjawiska.
Od źródła do odpowiedzi CKE
Typ polecenia Źródło w zadaniu Co robię? Styl odpowiedzi CKE Nazwij proces Wykres ludności, fotografia miasta Podłączam źródło pod pojęcie „Źródło ilustruje rewolucję demograficzną / urbanizację…" Wyjaśnij przyczynę Dane o emigracji, plakat linii oceaniczn…
Przykład
Spróbuj sam
Zadanie: Rozstrzygnij, czy zdanie „Rewolucja demograficzna w XIX-wiecznej Europie wynikała ze wzrostu liczby urodzeń" jest prawdziwe. Uzasadnij.
Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o przemianach XIX w.
Czy rozpoznałem, o którą przemianę chodzi (demograficzna / migracyjna / urbanizacyjna / kulturowa)? Czy wiem, że rewolucja demograficzna to spadek śmiertelności, a nie wzrost rodności?
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Sprawdź, czy potrafisz nazwać cztery wielkie przemiany XIX w. i powiązać je w łańcuch przyczynowo-skutkowy — to szkielet całego tematu.
Przykład
Mini-praktyka CKE
Zadanie 1 (mechanizm). Podaj główną przyczynę rewolucji demograficznej w XIX-wiecznej Europie.
Powtórka w 30 sekund
Rewolucja demograficzna Spadek śmiertelności → wzrost ludności (190→420 mln) Emigracja „za chlebem" Miliony Europejczyków (i Polaków) do USA i obu Ameryk Urbanizacja Metropolie: kanalizacja, tramwaj, metro (Londyn 1863) Nauka Darwin 1859, Mendelejew 1869, R…
Kluczowe pojęcia
Rewolucja demograficzna Gwałtowny wzrost ludności ze spadku śmiertelności przy wysokiej rodności. Emigracja zamorska („za chlebem") Masowe, ekonomiczne wychodźstwo Europejczyków za ocean, w tym z ziem polskich.
Częste błędy na maturze
Rewolucja demograficzna = wzrost liczby urodzeń :: Nie — to przede wszystkim spadek śmiertelności . Rodność pozostała wysoka; nowością było przeżywanie większej liczby dzieci.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Podstawa programowa historii dla liceum (formuła 2018) — zakres rozszerzony: przemiany społeczne i cywilizacyjne XIX w. , rewolucja demograficzna, urbanizacja, emigracja, rozwój nauki i oświaty.
W tej lekcji
- 1Po tej lekcji będziesz umieć
- 2Po co Ci to na maturze?
- 3Intuicja: jeden wiek, inny świat
- 4Rdzeń pojęciowy: cztery wielkie przemiany
- 5Definicje, które musisz znać
- 6Figura 1 — kamienie milowe nauki i cywilizacji
- 7Rozwinięcie: rewolucja demograficzna i emigracja
- 8Rozwinięcie: urbanizacja i nowoczesne miasto
- 9Rozwinięcie: nauka, medycyna i oświata
- 10Figura 2 — solver CKE: analiza źródła
- 11Procedura: jak analizować źródło o przemianach społecznych
- 12Przykład rozwiązany (styl CKE)
- 13Od źródła do odpowiedzi CKE
- 14Spróbuj sam
- 15Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o przemianach XIX w.
- 16Sprawdź się i przećwicz
- 17Mini-praktyka CKE
- 18Powtórka w 30 sekund
- 19Kluczowe pojęcia
- 20Częste błędy na maturze
- 21Źródła, format CKE i materiały ZPE