Przemiany polityczne i ideologie
Rozwój demokracji, ruch robotniczy i Międzynarodówki, Rerum novarum i emancypacja kobiet.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić rozwój parlamentaryzmu i demokracji w II poł. XIX w.
Rozszerzanie prawa wyborczego (Wielka Brytania 1867 i 1884, powszechne prawo wyborcze mężczyzn we Francji III Republiki i do Reichstagu) oraz narodziny nowoczesnych partii masowych.
Scharakteryzować ruch robotniczy i socjalizm
Związki zawodowe, I Międzynarodówka 1864 i II Międzynarodówka 1889, partie socjaldemokratyczne (SPD) oraz spór reformizm (Bernstein) vs rewolucja i anarchizm (Bakunin).
Rozróżnić główne ideologie epoki
Nacjonalizm (od liberalnego po integralny i szowinistyczny), antysemityzm, syjonizm, konserwatyzm i liberalizm w nowej odsłonie.
Omówić katolicką naukę społeczną
Encyklika Rerum novarum Leona XIII (1891) i narodziny chrześcijańskiej demokracji jako „trzecia droga" między liberalizmem a socjalizmem.
Przeprowadzić analizę źródła programowego w stylu CKE
Odczytać program partii lub fragment encykliki, osadzić go w kontekście i przyporządkować do ideologii — procedura „odczytaj → osadź → oceń".
Po co Ci to na maturze?
Druga połowa XIX w. to moment, w którym rodzi się nowoczesna scena polityczna — ta sama, którą znamy do dziś: partie masowe, związki zawodowe, prawo wyborcze, spór lewicy z prawicą, nacjonalizm i katolicka nauka społeczna. Bez tej lekcji nie zrozumiesz ani rewolucji 1905 i 1917 r., ani genezy totalitaryzmów XX w., ani polskiej sceny partyjnej przełomu wieków (endecja, PPS, ruch ludowy). Na maturze PR to jeden z najczęstszych obszarów zadań źródłowych: fragment programu partii, karykatura polityczna, tabela wyników wyborów albo cytat z encykliki — i polecenie „rozpoznaj ideologię" lub „porównaj stanowiska".
Najważniejsza idea
Ideologie to „soczewki", przez które epoka patrzy na świat|Nie ucz się ich jako listy nazw. Każda ideologia odpowiada na to samo pytanie — „jak urządzić społeczeństwo przemysłowe?" — ale inaczej: przez wolność (liberalizm), tradycję (konserwatyzm), równość (socjalizm), naród (nacjonalizm) albo godność pracy (nauka społeczna Kościoła). Kto rozumie pytanie, ten rozpozna ideologię w każdym źródle.
Zapamiętaj
Zasada premium: ideologię poznajesz po tym, CZYJEGO interesu broni|W zadaniu źródłowym pytaj: kto jest podmiotem — jednostka, naród, klasa robotnicza, tradycja, wspólnota wierzących? Odpowiedź natychmiast wskazuje ideologię. Liberalizm broni jednostki, socjalizm — robotników, nacjonalizm — narodu, konserwatyzm — tradycji i religii, Rerum novarum — godności człowieka pracy.
Intuicja: świat, który domaga się nowej polityki
Wyobraź sobie robotnika z Zagłębia Ruhry ok. 1890 r. Pracuje 12 godzin dziennie, mieszka w ciasnej izbie, nie ma ubezpieczenia, a jego głos w wyborach do niedawna nic nie znaczył. Wokół niego kłębią się ludzie, którzy obiecują mu odmianę losu: socjaldemokrata mówi „zjednocz się z innymi robotnikami i zmień system"; liberał — „potrzebujesz wolności i oświaty, reszta zależy od ciebie"; nacjonalista — „twoim domem jest naród, nie klasa"; ksiądz z encykliką w ręku — „masz prawo do godnej płacy, ale nie do rewolucji".
To nie jest abstrakcja. Rewolucja przemysłowa stworzyła miliony ludzi, którzy wcześniej nie liczyli się w polityce, a teraz — dzięki miastom, gazetom i prawu wyborczemu — zaczęli się liczyć. Ideologie to konkurencyjne odpowiedzi na pytanie: co zrobić z tymi masami?
Masy wchodzą do polityki
Urbanizacja, alfabetyzacja i prasa masowa sprawiły, że polityka przestała być sprawą elit. Powstają partie masowe z programem, składkami, prasą i strukturą terenową.
Prawo wyborcze się rozszerza
Kolejne reformy dopuszczają do urn coraz szersze grupy mężczyzn. Głos przestaje być przywilejem majątku — staje się (stopniowo) prawem obywatela.
Ideologie się krystalizują
Z mgławicy XIX-wiecznych idei wyłaniają się dojrzałe doktryny: liberalizm, konserwatyzm, socjalizm, nacjonalizm, chrześcijańska demokracja — fundament sporu politycznego na cały wiek XX.
Rdzeń pojęciowy: pięć wielkich ideologii epoki
Ideologia Podmiot / wartość naczelna Program (czego chce) Przykład / nośnik Liberalizm Jednostka i jej wolność Wolność osobista, rządy prawa, parlament, wolny rynek; z czasem „nowy liberalizm" godzący się na reformy socjalne Partie liberalne, mieszczaństwo …
Definicje, które musisz znać
:rule Parlamentaryzm Ustrój, w którym rząd jest zależny od parlamentu wyłanianego w wyborach; w XIX w. stopniowo demokratyzowany przez rozszerzanie prawa wyborczego.
Figura 1 — oś ideologii XIX wieku
:os-ideologie-xix
Rozwój parlamentaryzmu i demokracji
Największą przemianą polityczną epoki było rozszerzanie prawa wyborczego . Głos, przez wieki przywilej właścicieli ziemi i majątku, stopniowo stawał się prawem obywatela.
Ruch robotniczy i socjalizm
Przemysł stworzył liczną klasę robotniczą, która zaczęła organizować się w obronie swoich interesów. Powstawały związki zawodowe , a socjaliści dążyli do połączenia robotników różnych krajów w międzynarodowy ruch.
Nacjonalizm, antysemityzm i syjonizm
Nacjonalizm przeszedł w XIX w. znamienną ewolucję.
Katolicka nauka społeczna: Rerum novarum
Wobec kwestii robotniczej i sporu między liberalizmem a socjalizmem głos zabrał Kościół. W 1891 r.
Ruch emancypacji kobiet i polityka socjalna
Obok wielkich ideologii epoka wydała dwa zjawiska, które zmienią wiek XX: ruch praw kobiet i państwową politykę socjalną. Zjawisko Na czym polega Przykład / data Emancypacja kobiet Walka o prawa polityczne i społeczne, w tym prawo wyborcze (sufrażystki) Pi…
Figura 2 — solver CKE: analiza źródła programowego
:solver-zrodlo
Procedura: jak rozpoznać ideologię w źródle
Zidentyfikuj źródło :: Co to jest — program partii, encyklika, karykatura, przemówienie? Kto autor i z jakiego roku?
Przykład rozwiązany (styl CKE)
Materiał źródłowy (fragment): „Zdrowie i siły robotnika winny być otoczone opieką. Nie godzi się, aby dla zysku wyzyskiwano człowieka jak rzecz.
Od źródła do odpowiedzi CKE
Typ polecenia Źródło w zadaniu Co robię? Styl odpowiedzi CKE Rozpoznaj ideologię Program partii, encyklika, plakat Wskazuję podmiot i hasła kluczowe „Źródło reprezentuje socjalizm, o czym świadczy…" Porównaj stanowiska Dwa programy / dwa cytaty Zestawiam p…
Przykład
Spróbuj sam
Zadanie: Rozstrzygnij, czy zdanie „II Międzynarodówka (1889) była organizacją państwową rządzącą krajami Europy" jest prawdziwe. Uzasadnij.
Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o ideologiach
Czy rozpoznaję typ źródła (program partii, encyklika, karykatura, tabela wyborcza)? Czy ustaliłem podmiot — czyjego interesu broni tekst (jednostka, naród, klasa, tradycja, wierni)?
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Sprawdź, czy rozpoznajesz ideologie po źródle, znasz kluczowe daty ruchu robotniczego i rozumiesz przesłanie Rerum novarum — to szkielet całej epoki.
Przykład
Mini-praktyka CKE
Zadanie 1 (chronologia). W którym wieku powstała I Międzynarodówka (1864) i II Międzynarodówka (1889)?
Powtórka w 30 sekund
WB 1867 i 1884 Reformy rozszerzające prawo wyborcze mężczyzn I Międzynarodówka 1864, udział Marksa II Międzynarodówka 1889, 1 Maja, 8 godzin pracy Bernstein vs rewolucja Reformizm kontra obalenie kapitalizmu Nacjonalizm Od liberalnego po integralny i szowin…
Kluczowe pojęcia
Parlamentaryzm Ustrój z rządem zależnym od parlamentu, demokratyzowany przez rozszerzanie prawa wyborczego. Partia masowa Nowoczesna partia oparta na członkostwie, składkach, prasie i strukturze terenowej (np.
Częste błędy na maturze
Mylenie I i II Międzynarodówki :: I Międzynarodówka to 1864 (z Marksem); II to 1889 (1 Maja, 8 godzin pracy). Nie zamieniaj dat ani osiągnięć.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Podstawa programowa historii dla liceum (formuła 2018) — przemiany polityczne, społeczne i ideowe Europy w II poł. XIX w.
W tej lekcji
- 1Po tej lekcji będziesz umieć
- 2Po co Ci to na maturze?
- 3Intuicja: świat, który domaga się nowej polityki
- 4Rdzeń pojęciowy: pięć wielkich ideologii epoki
- 5Definicje, które musisz znać
- 6Figura 1 — oś ideologii XIX wieku
- 7Rozwój parlamentaryzmu i demokracji
- 8Ruch robotniczy i socjalizm
- 9Nacjonalizm, antysemityzm i syjonizm
- 10Katolicka nauka społeczna: Rerum novarum
- 11Ruch emancypacji kobiet i polityka socjalna
- 12Figura 2 — solver CKE: analiza źródła programowego
- 13Procedura: jak rozpoznać ideologię w źródle
- 14Przykład rozwiązany (styl CKE)
- 15Od źródła do odpowiedzi CKE
- 16Spróbuj sam
- 17Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o ideologiach
- 18Sprawdź się i przećwicz
- 19Mini-praktyka CKE
- 20Powtórka w 30 sekund
- 21Kluczowe pojęcia
- 22Częste błędy na maturze
- 23Źródła, format CKE i materiały ZPE