Kultura i nauka polska
Pozytywizm i Młoda Polska, Noble Sienkiewicza i Skłodowskiej-Curie oraz malarstwo Matejki.
Po tej lekcji będziesz umieć
Scharakteryzować pozytywizm jako program społeczny po klęsce powstania styczniowego
Praca organiczna, praca u podstaw, scjentyzm, utylitaryzm, emancypacja kobiet i Żydów, realizm w literaturze — reakcja na klęskę 1864 r. i „przekucie" walki zbrojnej w pracę nad społeczeństwem.
Przedstawić Młodą Polskę (modernizm) jako bunt przeciw pozytywizmowi
„Sztuka dla sztuki", symbolizm, neoromantyzm, nastrojowość i secesja — pokolenie ok. 1890–1918 odrzuca użyteczność na rzecz swobody artysty i głębi przeżycia.
Wskazać czołowych twórców i ich dzieła z obu epok
Prus, Orzeszkowa, Sienkiewicz, Konopnicka (pozytywizm); Wyspiański, Żeromski, Reymont, Kasprowicz, Tetmajer (Młoda Polska) — z tytułami i datami.
Wymienić polskie osiągnięcia w nauce i sztuce mimo braku państwa
Dwie Nagrody Nobla Marii Skłodowskiej-Curie, literackie Noble Sienkiewicza i Reymonta, malarstwo Matejki, Chełmońskiego, Malczewskiego, muzyka Paderewskiego, Akademia Umiejętności.
Wyjaśnić rolę kultury „ku pokrzepieniu serc" w podtrzymaniu tożsamości narodowej
W kraju bez własnego państwa literatura, malarstwo historyczne i nauka scalały naród ponad granicami zaborów — Galicja (Kraków, Lwów) jako wolniejsze centrum kultury.
Po co Ci to na maturze?
Przełom XIX i XX w. to na maturze jeden z najczęściej „źródłowych" tematów kulturowych. W arkuszu pojawia się fragment „Lalki", obraz Matejki lub Malczewskiego, plakat secesyjny albo tekst programowy pozytywizmu — i musisz rozpoznać epokę, nazwać hasło (praca organiczna, „sztuka dla sztuki") oraz połączyć dzieło z sytuacją narodu pod zaborami. Uczeń, który myli pozytywizm z Młodą Polską albo nie wie, za co i kiedy Polacy dostawali Noble, traci punkty w całej wiązce.
Najważniejsza idea
Kultura to nie „ozdoba" dziejów, lecz forma walki o naród|Pod zaborami, bez własnego państwa i szkoły w języku polskim, literatura i nauka zastępowały instytucje narodowe. „Trylogia ku pokrzepieniu serc" czy „Rota" Konopnickiej robiły to, czego nie mogła zrobić polityka — scalały Polaków ponad granicami trzech zaborów.
Zapamiętaj
Zasada premium: dzieło zawsze osadzaj w kontekście zaboru|Na CKE nie wystarczy powiedzieć „to obraz Matejki". Trzeba dodać po co powstał: malarstwo historyczne „ku pokrzepieniu serc" przypominało wielkość dawnej Rzeczypospolitej narodowi pozbawionemu państwa. Dzieło + funkcja narodowa = pełen punkt.
Intuicja: dwa pokolenia, dwie odpowiedzi na klęskę
Wyobraź sobie dwa pokolenia Polaków. Pierwsze pamięta klęskę powstania styczniowego (1864) — kolejny zryw zbrojny utopiony we krwi i represjach. Wniosek tego pokolenia: dość walki na śmierć, trzeba pracować: bogacić kraj, uczyć chłopów czytać, rozwijać naukę i przemysł. To pozytywizm.
Drugie pokolenie, które dorasta ok. 1890 r., widzi, że praca organiczna nie zwróciła niepodległości, a przyniosła nudną pogoń za pieniądzem. Buntuje się: artysta nie musi być „użyteczny", sztuka ma wyrażać niepokój, tęsknotę, piękno. To Młoda Polska. Obie epoki łączy jedno tło — brak własnego państwa — ale każda inaczej odpowiada na pytanie „co robić?".
Pozytywizm = praca zamiast powstania
Po 1864 r. hasła pracy organicznej i pracy u podstaw. Zamiast walki zbrojnej — rozwój gospodarki, oświata ludu, nauka. „Zbudujmy naród od podstaw, skoro nie możemy go wywalczyć".
Młoda Polska = bunt i „sztuka dla sztuki"
Ok. 1890–1918. Odrzucenie użyteczności i mieszczańskiego dorobkiewiczostwa. Symbolizm, nastrój, neoromantyzm — powrót do uczucia i tajemnicy przeciw „chłodnemu rozumowi" pozytywistów.
Wspólne tło: naród bez państwa
Obie epoki tworzą pod zaborami. Kultura scala Polaków ponad granicami i podtrzymuje tożsamość — stąd jej ogromna waga i „narodowe" zadania literatury.
Rdzeń pojęciowy: pozytywizm kontra Młoda Polska
Kryterium Pozytywizm (po 1864) Młoda Polska / modernizm (ok. 1890–1918) Postawa wobec walki Rezygnacja z powstań, „praca" zamiast zrywu Rozczarowanie pracą organiczną, nastroje buntu i dekadencji Rola sztuki Użyteczna, „tendencyjna", ma uczyć i wychowywać …
Definicje, które musisz znać
:rule Pozytywizm Prąd ideowy i epoka literacka po 1864 r. głoszące pracę organiczną, pracę u podstaw, scjentyzm i utylitaryzm; w literaturze — realizm i powieść społeczna.
Figura 1 — kamienie milowe kultury i nauki polskiej
:os-kultura-nauka-polska
Literatura: od realizmu do symbolizmu
Literatura polska tej doby dzieli się na dwie fale. Pozytywistyczna stawia na realistyczną powieść, która diagnozuje społeczeństwo.
Malarstwo i muzyka: sztuka narodowa
W malarstwie panuje najpierw malarstwo historyczne o funkcji patriotycznej. Jan Matejko monumentalnymi płótnami („Bitwa pod Grunwaldem", „Hołd pruski", „Kazanie Skargi") przypominał wielkie momenty dziejów — także „ku pokrzepieniu serc".
Nauka polska: Noble mimo braku państwa
Choć Polacy nie mieli własnego państwa ani (poza Galicją) szkół w języku polskim, polska nauka odnosiła sukcesy światowej rangi. Symbolem jest Maria Skłodowska-Curie — jedyna osoba nagrodzona Noblem w dwóch różnych dziedzinach nauk : z fizyki (1903) , za b…
Figura 2 — solver CKE: analiza źródła kulturowego
:solver-zrodlo
Procedura: jak rozpoznać epokę w źródle
Ustal charakter źródła :: Tekst programowy, powieść, obraz, plakat? Nazwij typ i orientacyjny czas powstania (2.
Przykład rozwiązany (styl CKE)
Materiał źródłowy (fragment programu literackiego): „Zadaniem sztuki nie jest pouczać ani naprawiać społeczeństwo. Sztuka jest wolna i istnieje sama dla siebie, jak kwiat, który kwitnie bez pożytku.
Od źródła do odpowiedzi CKE
Typ polecenia Źródło w zadaniu Co robię?
Przykład
Spróbuj sam
Zadanie: Rozstrzygnij, czy zdanie „Praca u podstaw i praca organiczna to hasła Młodej Polski" jest prawdziwe. Uzasadnij.
Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o kulturze przełomu wieków
Czy rozróżniam pozytywizm (po 1864) od Młodej Polski (ok. 1890–1918)?
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Sprawdź, czy odróżniasz pozytywizm od Młodej Polski, kojarzysz twórców z dziełami i pamiętasz polskie Noble.
Przykład
Mini-praktyka CKE
Zadanie 1 (rozpoznanie epoki). Do jakiego prądu należą hasła „praca organiczna" i „praca u podstaw"?
Powtórka w 30 sekund
Pozytywizm Po 1864: praca organiczna, praca u podstaw, scjentyzm, utylitaryzm, realizm Młoda Polska Ok. 1890–1918: bunt, „sztuka dla sztuki", symbolizm, secesja Proza pozytywizmu Prus „Lalka", Orzeszkowa „Nad Niemnem", Sienkiewicz „Trylogia" Modernizm Wysp…
Kluczowe pojęcia
Pozytywizm Epoka i prąd po 1864 r. : praca organiczna, praca u podstaw, scjentyzm, utylitaryzm, realizm.
Częste błędy na maturze
Mylenie pozytywizmu z Młodą Polską :: Praca organiczna, praca u podstaw, utylitaryzm, realizm to pozytywizm; „sztuka dla sztuki", symbolizm i secesja to Młoda Polska. Przypisywanie „sztuki dla sztuki" pozytywistom :: To hasło Młodej Polski, przeciwne pozyt…
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Podstawa programowa historii dla liceum (formuła 2018) — kultura i nauka polska na ziemiach polskich w II poł. XIX i na przełomie XIX i XX w.
W tej lekcji
- 1Po tej lekcji będziesz umieć
- 2Po co Ci to na maturze?
- 3Intuicja: dwa pokolenia, dwie odpowiedzi na klęskę
- 4Rdzeń pojęciowy: pozytywizm kontra Młoda Polska
- 5Definicje, które musisz znać
- 6Figura 1 — kamienie milowe kultury i nauki polskiej
- 7Literatura: od realizmu do symbolizmu
- 8Malarstwo i muzyka: sztuka narodowa
- 9Nauka polska: Noble mimo braku państwa
- 10Figura 2 — solver CKE: analiza źródła kulturowego
- 11Procedura: jak rozpoznać epokę w źródle
- 12Przykład rozwiązany (styl CKE)
- 13Od źródła do odpowiedzi CKE
- 14Spróbuj sam
- 15Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o kulturze przełomu wieków
- 16Sprawdź się i przećwicz
- 17Mini-praktyka CKE
- 18Powtórka w 30 sekund
- 19Kluczowe pojęcia
- 20Częste błędy na maturze
- 21Źródła, format CKE i materiały ZPE