Wielki kryzys
Krach 1929 i globalna depresja, New Deal Roosevelta i wzrost roli państwa w gospodarce.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić przyczyny wielkiego kryzysu 1929–1933
Od „złotych lat 20." w USA (prosperity, boom giełdowy, spekulacja na kredyt, nadprodukcja) do krachu — rozumiesz mechanizm, nie tylko datę.
Opisać przebieg i zasięg kryzysu
„Czarny czwartek" 24 X 1929 → fala bankructw banków i firm, spadek produkcji, masowe bezrobocie, deflacja, załamanie handlu światowego; globalny zasięg przez powiązania finansowe.
Ocenić skutki społeczne i polityczne kryzysu
Nędza, głód, upadek gospodarstw rolnych i — kluczowe dla matury — radykalizacja polityczna (wzrost nazizmu w Niemczech) jako przyczyna II wojny.
Porównać drogi wyjścia z kryzysu
New Deal Roosevelta (interwencjonizm, inspiracja Keynesem) wobec autarkii i zbrojeń w państwach totalitarnych — różne modele roli państwa w gospodarce.
Przeprowadzić analizę źródła o kryzysie w stylu CKE
Odczytać wykres bezrobocia, plakat lub fragment relacji, osadzić w kontekście 1929–1933 i sformułować wniosek zgodny z poleceniem.
Po co Ci to na maturze?
Wielki kryzys to jeden z najczęściej punktowanych tematów dwudziestolecia na maturze rozszerzonej — bo spina ekonomię, politykę i drogę do II wojny światowej w jeden ciąg przyczynowo-skutkowy. CKE lubi tu zadania ze źródłem statystycznym (wykres bezrobocia, indeks produkcji, kursy giełdowe) oraz ikonograficznym (kolejki po chleb, plakaty New Deal, karykatury). Uczeń, który zna tylko hasło „krach na giełdzie 1929", nie policzy, nie porówna i nie wyjaśni, dlaczego z amerykańskiej giełdy kryzys dotarł do niemieckich fabryk i polskich wsi.
Najważniejsza idea
Kryzys to pomost między gospodarką a polityką|Na maturze rzadko pytają „wymień skutki". Pytają: jak załamanie giełdy przełożyło się na wzrost poparcia dla Hitlera, albo czym różnił się New Deal od gospodarki III Rzeszy. To wymaga rozumienia mechanizmu, nie listy dat.
Zapamiętaj
Zasada premium: kryzys 1929 to zdarzenie łańcuchowe|Nie ucz się go jako jednej daty, lecz jako ciągu ogniw: prosperity na kredyt → krach giełdy → panika bankowa → spadek produkcji → bezrobocie → deflacja → protekcjonizm → radykalizacja polityczna. Na maturze punktowane jest wskazanie związku między ogniwami.
Intuicja: dlaczego „najlepsze lata" skończyły się katastrofą
Lata 20. w USA wyglądały jak niekończące się przyjęcie. Fabryki Forda produkowały samochody taśmowo i tanio, radia i lodówki trafiały pod strzechy, a giełda rosła nieprzerwanie. Amerykanie uwierzyli, że akcje zawsze drożeją — więc kupowali je na kredyt (tzw. zakup „na marżę": wpłacasz 10%, resztę pożycza broker). Dopóki kursy rosły, wszyscy zarabiali. To był balon napompowany oczekiwaniami.
Problem w tym, że wartość akcji oderwała się od realnej wartości firm. Produkcja rosła szybciej niż płace, więc masowo wytwarzanych towarów nie miał kto kupować — magazyny się zapełniały. Gdy w październiku 1929 r. najwięksi gracze zaczęli sprzedawać, wybuchła panika: każdy chciał pozbyć się akcji naraz, kursy runęły, a ci, którzy kupowali na kredyt, zostali z długiem większym niż wartość papierów. Balon pękł.
Prosperity na kredyt
„Złote lata 20." to boom produkcji masowej (fordyzm) i giełdy, ale napędzany długiem i spekulacją. Wzrost bez pokrycia w realnym popycie — mina podłożona pod całą gospodarkę.
Nadprodukcja
Taśma produkowała więcej, niż społeczeństwo mogło kupić (płace nie nadążały). Niesprzedane towary = spadek cen = zwolnienia = jeszcze mniejszy popyt. Spirala w dół.
Efekt domina globalny
Gospodarki świata były połączone amerykańskim kredytem. Gdy USA wycofały pożyczki z Europy (zwłaszcza z Niemiec), kryzys rozlał się na cały świat — to nie była „lokalna" katastrofa.
Rdzeń pojęciowy: mechanizm kryzysu ogniwo po ogniwie
Ogniwo Co się dzieje Skutek dla ludzi Krach giełdowy (X 1929) Załamanie kursów akcji na giełdzie w Nowym Jorku (Wall Street) Utrata oszczędności, ruina drobnych inwestorów kupujących na kredyt Panika i upadek banków Klienci masowo wypłacają wkłady; banki be…
Definicje, które musisz znać
:rule Wielki kryzys (Great Depression) Najpoważniejszy kryzys gospodarczy w dziejach kapitalizmu, lata 1929–1933, zapoczątkowany krachem na giełdzie nowojorskiej; objął niemal cały świat. :rule „Czarny czwartek" 24 X 1929 — dzień gwałtownego załamania kurs…
Figura 1 — oś wielkiego kryzysu
:os-wielki-kryzys
„Złote lata 20." — grunt pod katastrofę
Po I wojnie światowej USA stały się największą potęgą gospodarczą i wierzycielem świata . Dekada prosperity (ang.
Przebieg: od Wall Street do świata
Załamanie zaczęło się w czwartek 24 X 1929 („czarny czwartek"), gdy na giełdzie nowojorskiej gwałtownie ruszyła wyprzedaż akcji. Kulminacja przyszła w „czarny wtorek" 29 X 1929 — kursy runęły, miliony akcji sprzedano za bezcen.
Kryzys w Polsce — sygnalnie
W Polsce wielki kryzys był wyjątkowo długi i głęboki (trwał praktycznie do połowy lat 30. ).
Figura 2 — solver CKE: analiza źródła
:solver-zrodlo
Drogi wyjścia: interwencjonizm i jego warianty
Wielki kryzys podważył wiarę w samoregulujący się rynek (klasyczna zasada laissez-faire — „pozwólcie działać"). Skoro rynek sam się nie „naprawił", państwa zaczęły aktywnie interweniować.
Przykład rozwiązany (styl CKE)
Materiał źródłowy (dane). Bezrobocie w USA: 1929 r.
Od źródła do odpowiedzi CKE
Typ polecenia Materiał w zadaniu Co robię? Styl odpowiedzi CKE Odczytaj dane Wykres bezrobocia / produkcji Podaję wartości, kierunek i skalę zmiany „Bezrobocie wzrosło z … do …, tj.
Przykład
Spróbuj sam
Zadanie: Rozstrzygnij, czy zdanie „Wielki kryzys ograniczył się do Stanów Zjednoczonych" jest prawdziwe. Uzasadnij.
Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o wielkim kryzysie
Czy potrafię wskazać datę i istotę „czarnego czwartku" (24 X 1929)? Czy umiem wymienić ogniwa mechanizmu: krach → banki → produkcja → bezrobocie → deflacja?
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Sprawdź, czy potrafisz odtworzyć mechanizm kryzysu, odczytać dane o bezrobociu i porównać drogi wyjścia — to trzon maturalnych zadań o dwudziestoleciu.
Przykład
Mini-praktyka CKE
Zadanie 1 (data). Podaj datę i nazwę dnia uznawanego za symboliczny początek wielkiego kryzysu.
Powtórka w 30 sekund
Ramy Wielki kryzys 1929–1933, początek: krach giełdy w USA Czarny czwartek 24 X 1929 (kulminacja: czarny wtorek 29 X) Mechanizm Krach → banki → produkcja → bezrobocie → deflacja → protekcjonizm Zasięg Globalny — kredyty amerykańskie + handel; najmocniej Nie…
Kluczowe pojęcia
Wielki kryzys Najgłębszy kryzys kapitalizmu 1929–1933, zapoczątkowany krachem na Wall Street, o zasięgu globalnym. „Czarny czwartek" 24 X 1929 — załamanie giełdy w Nowym Jorku; symboliczny początek kryzysu.
Częste błędy na maturze
Mylenie „czarnego czwartku" z „czarnym wtorkiem" :: Początek to czwartek 24 X 1929; kulminacja paniki to wtorek 29 X 1929. Warto znać obie daty i ich kolejność.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Podstawa programowa historii dla liceum (formuła 2018) — dwudziestolecie międzywojenne: kryzys gospodarczy, jego przyczyny, przebieg i skutki, drogi wyjścia (interwencjonizm). :: MEN 2018 / zakres rozszerzony cke :: Informator maturalny z historii (…
W tej lekcji
- 1Po tej lekcji będziesz umieć
- 2Po co Ci to na maturze?
- 3Intuicja: dlaczego „najlepsze lata" skończyły się katastrofą
- 4Rdzeń pojęciowy: mechanizm kryzysu ogniwo po ogniwie
- 5Definicje, które musisz znać
- 6Figura 1 — oś wielkiego kryzysu
- 7„Złote lata 20." — grunt pod katastrofę
- 8Przebieg: od Wall Street do świata
- 9Kryzys w Polsce — sygnalnie
- 10Figura 2 — solver CKE: analiza źródła
- 11Drogi wyjścia: interwencjonizm i jego warianty
- 12Przykład rozwiązany (styl CKE)
- 13Od źródła do odpowiedzi CKE
- 14Spróbuj sam
- 15Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o wielkim kryzysie
- 16Sprawdź się i przećwicz
- 17Mini-praktyka CKE
- 18Powtórka w 30 sekund
- 19Kluczowe pojęcia
- 20Częste błędy na maturze
- 21Źródła, format CKE i materiały ZPE