Nowożytność XVI–XVII w.
Synteza wczesnej nowożytności: odkrycia, renesans, reformacja, absolutyzm, wojna 30-letnia.
Po tej lekcji będziesz umieć
Wyjaśnić przełomowy charakter wczesnej nowożytności (XVI–XVII w.)
Odkrycia geograficzne, renesans, reformacja, rewolucja naukowa i nowe formy państwa złożyły się na narodziny „świata nowożytnego" — Europa wychodzi poza swój kontynent i tworzy gospodarkę światową.
Uporządkować odkrycia geograficzne i ich skutki
Kolumb (1492), Vasco da Gama (1498), Magellan (1519–1522) oraz następstwa: kolonializm, rewolucja cen, handel oceaniczny, wymiana kolumbijska i dualizm rozwoju Europy.
Odróżnić nurty reformacji i mechanizm kontrreformacji
Luteranizm, kalwinizm, anglikanizm vs sobór trydencki i jezuici — spór o zbawienie, Biblię i Kościół, który podzielił Europę i wywołał wojny religijne.
Porównać absolutyzm z monarchią parlamentarną
Francja Ludwika XIV („państwo to ja") wobec Anglii, w której rewolucja XVII w. i Bill of Rights (1689) ograniczyły władzę króla na rzecz parlamentu.
Osadzić w epoce wojnę trzydziestoletnią i pokój westfalski (1648)
Ostatnia wielka wojna religijna kończy się nowym ładem — suwerennością państw i zasadą równowagi sił, fundamentem nowożytnego systemu międzynarodowego.
Po co Ci to na maturze?
Wczesna nowożytność to jedna z najczęściej odpytywanych epok na maturze z historii. Pojawia się w zadaniach ze źródłem (mapa wypraw, rycina renesansowa, fragment tez Lutra, portret Ludwika XIV), w poleceniach o związki przyczynowo-skutkowe („wyjaśnij skutki odkryć geograficznych") oraz w wypowiedzi argumentacyjnej o przełomowości epoki. To także epoka, w której dzieje powszechne najściślej łączą się z historią Polski — złoty wiek Rzeczypospolitej rozgrywa się na tle tych samych procesów.
Najważniejsza idea
Ucz się epoki jako sieci powiązań, nie listy dat|CKE rzadko pyta „kiedy", częściej „dlaczego" i „z jakim skutkiem". Odkrycia → napływ kruszcu → rewolucja cen → wzmocnienie mieszczaństwa na zachodzie i folwarku na wschodzie. Reformacja → wojny religijne → pokój westfalski. Kto rozumie te łańcuchy, punktuje w każdym zadaniu problemowym.
Zapamiętaj
Zasada premium historii: przełom mierzymy skutkami|„Przełomowość" nowożytności udowadniasz nie datą 1492, lecz jej następstwami: świat z regionalnego staje się globalny, chrześcijaństwo zachodnie pęka na wyznania, autorytet Kościoła zastępuje rozum i doświadczenie (nauka), a państwo dążące do centralizacji zastępuje rozproszony ład średniowieczny.
Intuicja: dlaczego to „nowy" świat?
Wyobraź sobie mieszkańca Europy około 1450 r. Jego świat kończy się na Morzu Śródziemnym i lądowych szlakach do Azji; wiedzę czerpie z rękopisów przepisywanych w klasztorach; jest katolikiem, bo innego wyznania na Zachodzie nie ma; Ziemia jest dla niego nieruchomym centrum wszechświata. Sto pięćdziesiąt lat później każde z tych przekonań runęło.
Statki dopłynęły do Ameryki i opłynęły glob, druk Gutenberga rozniósł idee tysiącami egzemplarzy, jedność religijna Zachodu rozpadła się na katolików i protestantów, a Kopernik przesunął Ziemię z centrum na orbitę wokół Słońca. To dlatego historycy nazywają tę epokę nowożytnością — nie dlatego, że nastała nagle, lecz dlatego, że po niej Europa i świat były już nieodwracalnie inne.
Świat regionalny → świat globalny
Przed 1492 r. cywilizacje żyły w dużej izolacji. Po odkryciach powstaje jedna gospodarka światowa: srebro z Ameryki, przyprawy z Azji, niewolnicy z Afryki krążą w obiegu oceanicznym kontrolowanym przez Europę.
Jeden Kościół → wiele wyznań
Reformacja (1517) trwale rozbiła jedność chrześcijaństwa zachodniego. Powstają Kościoły protestanckie, a mapa wyznaniowa Europy staje się mozaiką, o którą toczą się krwawe wojny.
Autorytet → doświadczenie
Rewolucja naukowa (Kopernik, Galileusz, Newton) zastępuje „bo tak napisał Arystoteles" metodą obserwacji i eksperymentu. Rodzi się nowożytna nauka i nowy sposób myślenia o świecie.
Rdzeń pojęciowy: cztery przełomy nowożytności
Przełom Na czym polegał Kluczowe postacie / daty Główny skutek Odkrycia geograficzne Wyprawy oceaniczne poza Europę, poznanie i podbój nowych lądów Kolumb 1492, Vasco da Gama 1498, Magellan 1519–1522 Kolonializm i gospodarka światowa; rewolucja cen Renesans…
Definicje, które musisz znać
:rule Odkrycia geograficzne Zapoczątkowane pod koniec XV w. wyprawy oceaniczne Europejczyków, które doprowadziły do poznania Ameryki i drogi morskiej do Azji oraz do podboju nowych lądów.
Figura 1 — oś czasu nowożytności
:os-m-nowozytnosc
Rozwinięcie: wielkie odkrycia geograficzne
Przyczyny. Europa pragnęła bezpośredniego dostępu do azjatyckich przypraw i towarów (szlaki lądowe kontrolowali Arabowie i Turcy po zdobyciu Konstantynopola w 1453 r.
Rozwinięcie: renesans, druk i reformacja
Renesans i humanizm. Narodzony w XIV–XV w.
Figura 2 — solver CKE: analiza źródła
:solver-zrodlo
Rozwinięcie: państwo i nauka w XVII w.
Dwa modele władzy. We Francji rozwinął się absolutyzm : Ludwik XIV rządził osobiście, nie zwoływał Stanów Generalnych, podporządkował szlachtę dworowi w Wersalu i uzasadniał władzę wolą Boga (przypisywane mu „Państwo to ja").
Procedura: jak porządkować epokę do zadania
Nazwij proces :: Rozpoznaj, o którym z czterech przełomów mowa (odkrycia / renesans-druk / reformacja / państwo-nauka). Ustal przyczyny :: Dlaczego do niego doszło?
Przykład rozwiązany (styl CKE)
Materiał źródłowy: mapa z zaznaczonymi trasami trzech wypraw: Kolumba (1492), Vasco da Gamy (1497–1498) i Magellana (1519–1522), z podpisem „Wielkie odkrycia geograficzne przełomu XV i XVI w. " Polecenie: Na podstawie mapy i wiedzy własnej wyjaśnij dwa gosp…
Od źródła do odpowiedzi CKE
Typ polecenia Materiał w zadaniu Co robię?
Przykład
Spróbuj sam
Zadanie: Rozstrzygnij, czy zdanie „Reformacja była możliwa dzięki wynalazkowi druku" jest w pełni zasadne. Uzasadnij.
Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o nowożytności
Czy rozpoznaję, o którym z czterech przełomów mowa (odkrycia / renesans / reformacja / państwo–nauka)? Czy pamiętam kluczowe daty (1492, 1517, 1543, 1648, 1689) i przypisane im wydarzenia?
Sprawdź się i przećwicz
sub :: Sprawdź, czy potrafisz uporządkować cztery przełomy nowożytności, przypisać im daty i skutki oraz rozpoznać je w źródle — to trzon zadań maturalnych z tej epoki.
Przykład
Mini-praktyka CKE
Zadanie 1 (datowanie). W którym wieku ogłoszono 95 tez Marcina Lutra (1517 r.
Powtórka w 30 sekund
Odkrycia Kolumb 1492, da Gama 1498, Magellan 1519–1522 → kolonializm, rewolucja cen Renesans Odrodzenie antyku, humanizm, druk Gutenberga ok. 1450 Reformacja Luter 1517; luteranizm, kalwinizm, anglikanizm Kontrreformacja Trydent 1545–1563, jezuici Ustroje …
Kluczowe pojęcia
Odkrycia geograficzne Wyprawy oceaniczne przełomu XV/XVI w. , które połączyły kontynenty i dały początek kolonializmowi.
Częste błędy na maturze
„Kolumb odkrył Amerykę na służbie Portugalii" :: Kolumb płynął na służbie Hiszpanii (1492). Portugalii służyli Vasco da Gama i Cabral.
Źródła, format CKE i materiały ZPE
men :: Podstawa programowa historii dla liceum (formuła 2018) — treści: wielkie odkrycia geograficzne, renesans i humanizm, reformacja i kontrreformacja, absolutyzm i monarchia parlamentarna, wojna trzydziestoletnia. :: MEN 2018 / zakres rozszerzony cke ::…
W tej lekcji
- 1Po tej lekcji będziesz umieć
- 2Po co Ci to na maturze?
- 3Intuicja: dlaczego to „nowy" świat?
- 4Rdzeń pojęciowy: cztery przełomy nowożytności
- 5Definicje, które musisz znać
- 6Figura 1 — oś czasu nowożytności
- 7Rozwinięcie: wielkie odkrycia geograficzne
- 8Rozwinięcie: renesans, druk i reformacja
- 9Figura 2 — solver CKE: analiza źródła
- 10Rozwinięcie: państwo i nauka w XVII w.
- 11Procedura: jak porządkować epokę do zadania
- 12Przykład rozwiązany (styl CKE)
- 13Od źródła do odpowiedzi CKE
- 14Spróbuj sam
- 15Checklist — zanim odpowiesz na zadanie o nowożytności
- 16Sprawdź się i przećwicz
- 17Mini-praktyka CKE
- 18Powtórka w 30 sekund
- 19Kluczowe pojęcia
- 20Częste błędy na maturze
- 21Źródła, format CKE i materiały ZPE