Oświecenie — epoka rozumu, satyry i klasycyzmu
Oświecenie to epoka rozumu, edukacji i reform. Poznasz jej idee, nurty, ramy czasowe, polski kontekst i funkcję literatury na sprawdzianie.
Kiedy i skąd się wzięło Oświecenie
Oświecenie nazywa się też wiekiem rozumu. W Europie rozwijało się przede wszystkim w XVIII wieku, choć jego korzenie sięgają końca XVII wieku: rewolucji naukowej, filozofii nowożytnej i krytycznego myślenia o świecie.
Najważniejsze punkty orientacyjne:
- Europa: od końca XVII wieku do rewolucji francuskiej 1789 roku.
- Polska: głównie czasy stanisławowskie, czyli druga połowa XVIII wieku.
- Najważniejsze konteksty: rozwój nauki, filozofia Locke'a i Kanta, działalność encyklopedystów, reformy edukacji, krytyka zacofania społecznego.
Oświecenie nie polegało na prostym haśle "uczucia są złe". Chodziło raczej o przekonanie, że człowiek powinien sprawdzać, rozumować, uczyć się i brać odpowiedzialność za wspólnotę.
"Sapere aude!" — "Miej odwagę posługiwać się własnym rozumem" (Immanuel Kant).
Słownictwo
Światopogląd oświeceniowy
| Pojęcie | Co oznacza | Jak działa w literaturze |
|---|---|---|
| Racjonalizm | Wiara w rozum jako narzędzie poznania | Porządek, argumentacja, dydaktyzm |
| Empiryzm | Wiedza pochodzi z doświadczenia i obserwacji | Konkret, przykład, krytyka pustych autorytetów |
| Klasycyzm | Wzorce antyczne, harmonia, umiar, reguły | Bajka, satyra, hymn, oda, komedia |
| Sentymentalizm | Wartość uczuć, natury i prostoty | Bohater wrażliwy, pochwała czułości |
| Reformizm | Przekonanie, że społeczeństwo można naprawić | Publicystyka, satyra, teksty polityczne |
Ważne: Oświecenie krytykowało zabobon i bezmyślność, ale nie zawsze odrzucało religię. W Polsce wielu twórców, w tym Ignacy Krasicki, łączyło postawę oświeceniową z wiarą i obowiązkiem moralnym.
Główne nurty i gatunki literackie
W literaturze oświecenia najważniejsza była funkcja społeczna: tekst miał nie tylko bawić, ale też uczyć, zawstydzać, poprawiać i zachęcać do reform . Najczęstsze formy: - satyra — ośmiesza wady ludzi i społeczeństwa, np.
Oświecenie w Polsce
Polskie Oświecenie miało szczególnie mocny wymiar obywatelski, bo rozwijało się w czasie kryzysu Rzeczypospolitej i rozbiorów. Literatura była częścią programu naprawy państwa.
Jak rozpoznawać Oświecenie na sprawdzianie i maturze
Najłatwiej rozpoznać tekst oświeceniowy po połączeniu trzech elementów: 1. Rozum i porządek — tekst jest logiczny, jasny, często oparty na kontraście lub puencie.
Ramy czasowe i polski kontekst
W Europie Oświecenie zaczyna się pod koniec XVII wieku i najpełniej rozwija w XVIII wieku. Rok 1789, czyli wybuch rewolucji francuskiej, jest ważnym punktem przełomowym, ale nie prostą granicą końca epoki.
Słownictwo
Oś czasu
Moment Znaczenie --- --- koniec XVII wieku początki myśli oświeceniowej w Europie XVIII wiek pełny rozwój idei oświecenia 1773 Komisja Edukacji Narodowej 1791 Konstytucja 3 maja
Słownictwo
Trzy filary oświecenia
Filar Co oznacza w praktyce --- --- Rozum krytyczne myślenie, odrzucanie przesądów, logiczne argumenty Edukacja szkoła, czasopisma, publicystyka, wychowanie obywatela Reforma naprawa państwa, obyczajów i społeczeństwa W polskiej kulturze…
Zapamiętaj
Zapamiętaj
Oświecenie nie oznacza prostego odrzucenia religii ani uczuć. To epoka, która stawia na rozum, edukację, krytycyzm i reformę.
Na sprawdzianie mogą zapytać
1. Czym różni się racjonalizm od empiryzmu?
Kluczowe pojęcia
Racjonalizm
Przekonanie, że rozum jest podstawowym narzędziem poznania i oceny świata.
Lektura
1 pozycja
Posłuchaj / obejrzyj
1 materiałW tej lekcji
- 1Kiedy i skąd się wzięło Oświecenie
- 2Światopogląd oświeceniowy
- 3Główne nurty i gatunki literackie
- 4Oświecenie w Polsce
- 5Jak rozpoznawać Oświecenie na sprawdzianie i maturze
- 6Ramy czasowe i polski kontekst
- 7Oś czasu
- 8Trzy filary oświecenia
- 9Zapamiętaj
- 10Na sprawdzianie mogą zapytać
- Kluczowe pojęcia
- Lektura
- Posłuchaj / obejrzyj