Język i formy literackie Oświecenia
Poznasz język i gatunki Oświecenia: satyrę, bajkę, hymn, odę, publicystykę oraz różnice klasycyzmu i sentymentalizmu w analizie tekstów.
Język Oświecenia
Język literatury oświeceniowej ma być jasny, logiczny i użyteczny. To świadome przeciwieństwo barokowej ozdobności, konceptu i nadmiaru środków.
Najważniejsze cechy:
- zwięzłość i precyzja;
- uporządkowana argumentacja;
- jasna puenta;
- styl dopasowany do celu tekstu;
- większa bliskość mowy potocznej w satyrze i publicystyce.
Oświeceniowy autor często pisze tak, jakby chciał przekonać rozsądnego czytelnika: pokazuje problem, używa przykładu i prowadzi do wniosku.
Słownictwo
Najważniejsze formy literackie
| Forma | Funkcja | Przykład / kontekst |
|---|---|---|
| Satyra | Ośmiesza i piętnuje wady | Krasicki: "Pijaństwo", "Żona modna", "Do króla" |
| Bajka | Uczy przez alegorię i morał | Krasicki: "Jagnię i wilcy", "Ptaszki w klatce" |
| Hymn / oda | Chwali wartość, ideę lub postawę | "Hymn do miłości ojczyzny" |
| Powieść dydaktyczna | Pokazuje proces wychowania bohatera | "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki" |
| Publicystyka | Służy debacie i reformie | Staszic, Kołłątaj, czasopisma |
| Komedia | Krytykuje obyczaje przez scenę | teatr stanisławowski |
Wspólny mianownik: literatura ma działać na odbiorcę. Ma uczyć, zawstydzać, rozbawiać albo skłaniać do naprawy.
Klasycyzm, sentymentalizm i publicystyka
Klasycyzm ceni antyczne wzory, harmonię, umiar i reguły. Dlatego ważne są gatunki uporządkowane: oda, hymn, bajka, satyra, komedia.
Jak pisać o języku i gatunkach
Na sprawdzianie nie wystarczy wymienić gatunku. Zawsze dopisz jego funkcję.
Słownictwo
Klasycyzm vs sentymentalizm
Klasycyzm Sentymentalizm --- --- rozum, ład, harmonia uczucie, natura, wrażliwość wzorce antyczne i reguły prostota, szczerość, emocjonalność gatunki uporządkowane: oda, hymn, satyra, bajka sielanka, liryka osobista, nastrojowość człowie…
Jak rozpoznać satyrę?
- Ośmiesza wadę, postawę albo obyczaj. - Używa ironii, kontrastu, karykatury lub hiperboli.
Zapamiętaj
Zapamiętaj
W Oświeceniu gatunek literacki jest narzędziem działania. Satyra krytykuje wady, bajka uczy przez morał, hymn podnosi rangę wartości, a publicystyka uczestniczy w reformie.
Na sprawdzianie mogą zapytać
1. Dlaczego bajka i satyra są gatunkami dydaktycznymi?
Kluczowe pojęcia
Jasność stylu
Dążenie do zrozumiałego, logicznego i uporządkowanego języka.
Lektura
1 pozycja
Posłuchaj / obejrzyj
2 materiały