Tekst nieliteracki — jak nie wpaść w pułapki poleceń
Tekst nieliteracki trzeba czytać jak argumentację: kto mówi, o czym, po co, jak buduje tezę i jak prowadzi odbiorcę do wniosku.
Wprowadzenie
Czym jest tekst nieliteracki na maturze
Tekst nieliteracki to najczęściej artykuł, esej popularnonaukowy, fragment wywiadu, felieton albo wypowiedź publicystyczna. Nie analizujesz w nim fabuły ani bohaterów. Analizujesz tok rozumowania: tezę, argumenty, przykłady, sposób przekonywania odbiorcy.
Rozdziel cztery rzeczy: temat (o czym jest tekst), teza (co autor chce udowodnić), argument (czym wspiera tezę) i intencja/funkcja (po co tak prowadzi wypowiedź). Samo „o czym" nie wystarczy — liczy się, jak i po co autor prowadzi myśl.
To trochę jak oglądanie debaty w internecie. Nie wystarczy wiedzieć, o czym ktoś mówi. Trzeba zobaczyć, jak buduje przekaz: czy definiuje pojęcia, czy porównuje, czy ironizuje, czy odwołuje się do autorytetu, czy stawia kontrargumenty.
W tekście nieliterackim najważniejsze pytanie brzmi: „Jak autor prowadzi myśl?”
Słownictwo
Pułapki poleceń
Najczęstsze pułapki są bardzo proste, ale skuteczne:
| Pułapka | Na czym polega | Jak się bronić |
|---|---|---|
| Mylenie tematu z tezą | temat to „o czym”, teza to „co autor sądzi” | szukaj stanowiska autora |
| Cytowanie zamiast wyjaśnienia | uczeń przepisuje zdanie | parafrazuj własnymi słowami |
| Odpowiedź z wiedzy własnej | uczeń ignoruje tekst | opieraj się na fragmencie |
| Brak funkcji | uczeń nazywa środek, ale nie mówi po co | dodaj efekt dla odbiorcy |
| Zbyt ogólna odpowiedź | „autor pokazuje problem” | doprecyzuj jaki problem i jak |
| Odpowiedź za długa | uczeń pisze wszystko zamiast wskazać funkcję | trzymaj się polecenia — krótko i konkretnie |
Jeśli pytanie brzmi „określ funkcję przykładu”, nie wystarczy napisać: „autor podaje przykład”. Trzeba dopisać: „aby uwiarygodnić tezę”, „aby pokazać skalę zjawiska”, „aby ułatwić odbiorcy zrozumienie abstrakcyjnego problemu”.
Jak rozbroić polecenie?
Przykład
Schemat struktury: teza → argument → przykład → wniosek
Minićwiczenie: krótki tekst, dwa polecenia Coraz częściej kupujemy rzeczy, których nie potrzebujemy. Reklama nie sprzedaje produktu — sprzedaje obietnicę lepszego życia.
Jak rozpoznawać strukturę argumentacji
W tekście nieliterackim szukaj czterech elementów: 1. Teza — główna myśl autora.
Jak to pisać na maturze
Używaj bezpiecznych formuł: - „Autor stawia tezę, że... ” - „Przykład służy temu, aby...
Kluczowe pojęcia
Tekst nieliteracki
Tekst informacyjny, publicystyczny lub popularnonaukowy, w którym analizujesz myśl autora, nie fabułę
Posłuchaj / obejrzyj
3 materiały