Dziedziczenie sprzężone z płcią — daltonizm i chromosomy X, Y
Co zrobimy: Skrzyżujemy rodziców o wybranych genotypach dla cechy sprzężonej z płcią (daltonizm) i policzymy, jakie jest prawdopodobieństwo choroby u synów i córek.
Co widzisz na ekranie: Rodziców z chromosomami płci i allelami na X, z których gamety wpadają do szachownicy Punnetta; przełączniki genotypów. Potomstwo jest pokolorowane według płci i fenotypu (zdrowy / nosiciel / chory). Odczyty: gamety, genotypy i fenotypy dzieci wg płci oraz procent chorych i nosicieli.
Dam Ci parę rodziców — zgadnij, jaki procent synów będzie daltonistami. Podpowiedź: syn dostaje X tylko od matki.
Co się właśnie stało?
Z matki-nosicielki i zdrowego ojca połowa synów okazała się daltonistami, a żadna córka nie chorowała (choć połowa to nosicielki). Płeć zmienia wynik.
Co to cecha sprzężona z płcią?
To cecha, której gen leży na chromosomie płci — najczęściej na X. Daltonizm i hemofilia to allele recesywne na chromosomie X.
Dlaczego częściej chorują mężczyźni?
Bo mężczyzna ma tylko JEDEN chromosom X (kariotyp XY) — wystarczy jeden allel recesywny Xᵈ, by cecha się ujawniła. Kobieta ma DWA X (XX), więc żeby zachorować, musi mieć allel recesywny na obu (XᵈXᵈ); z jednym jest tylko bezobjawową nosicielką.
Skąd u synów daltonizm, skoro ojciec zdrowy?
Bo syn dostaje chromosom X wyłącznie od MATKI (od ojca dostaje Y). Jeśli matka jest nosicielką, połowa jej synów odziedziczy Xᵈ i będzie daltonistami.
Po co Ci to na maturze:
krzyżówki z cechami sprzężonymi z płcią (daltonizm, hemofilia) i tłumaczenie przewagi zachorowań u mężczyzn to częsty motyw genetyki. Chwyt: zaznaczaj allele na chromosomach X i Y.
Zapamiętaj: geny sprzężone z płcią leżą na X; mężczyźni (XY) ujawniają cechę recesywną już przy jednym allelu, dlatego chorują częściej niż kobiety.
Teoria i wzory
Cechy sprzężone z płcią
To cechy, których geny leżą na chromosomie płci (najczęściej na X), np. daltonizm i hemofilia. Allel chorobowy jest zwykle recesywny.
Zapis genotypów (daltonizm)
- kobieta: (zdrowa), (nosicielka), (chora)
- mężczyzna: (zdrowy), (chory)
Dlaczego częściej chorują mężczyźni
Mężczyzna ma tylko jeden chromosom X — jeden allel recesywny () wystarcza, by cecha się ujawniła. Kobieta potrzebuje dwóch takich alleli.
Dziedziczenie
Syn otrzymuje X wyłącznie od matki (od ojca dostaje Y), więc daltonizm dziedziczy po matce. Córka dostaje X od obojga rodziców.
Oznaczenia: — allel prawidłowy (dominujący), — allel chorobowy (recesywny), — chromosom Y bez tego genu.
Uczysz? Umieść ten eksperyment na swojej stronie.
Darmowy widget — wklej na stronę szkoły, bloga lub notatki. Linkuje do pełnej wersji.
Najczęstsze pytania
›Co to cechy sprzężone z płcią?
Cechy, których geny leżą na chromosomie płci (najczęściej X), np. daltonizm i hemofilia.
›Dlaczego daltonizm częściej występuje u mężczyzn?
Bo mężczyzna ma tylko jeden chromosom X — jeden allel recesywny wystarcza, by cecha się ujawniła; kobieta potrzebuje dwóch.
›Od kogo syn dziedziczy daltonizm?
Od matki — syn otrzymuje chromosom X wyłącznie od niej (od ojca dostaje Y).