Dziedziczenie sprzężone z płcią — daltonizm i chromosomy X, Y

Co zrobimy: Skrzyżujemy rodziców o wybranych genotypach dla cechy sprzężonej z płcią (daltonizm) i policzymy, jakie jest prawdopodobieństwo choroby u synów i córek.

Co widzisz na ekranie: Rodziców z chromosomami płci i allelami na X, z których gamety wpadają do szachownicy Punnetta; przełączniki genotypów. Potomstwo jest pokolorowane według płci i fenotypu (zdrowy / nosiciel / chory). Odczyty: gamety, genotypy i fenotypy dzieci wg płci oraz procent chorych i nosicieli.

Biologia · Genetyka · Dziedziczenie sprzężone z płcią (BIO.GEN.03)

Matka jest nosicielką daltonizmu (XᴰXᵈ), ojciec zdrowy (XᴰY) — jaki % synów będzie daltonistami?

genotypy

XᴰXᵈ × XᴰY

gamety

Xᴰ,Xᵈ × Xᴰ,Y

synowie

—

córki

—

chorzy/nosic.

—

Co się właśnie stało?

Z matki-nosicielki i zdrowego ojca połowa synów okazała się daltonistami, a żadna córka nie chorowała (choć połowa to nosicielki). Płeć zmienia wynik.

Co to cecha sprzężona z płcią?

To cecha, której gen leży na chromosomie płci — najczęściej na X. Daltonizm i hemofilia to allele recesywne na chromosomie X.

Dlaczego częściej chorują mężczyźni?

Bo mężczyzna ma tylko JEDEN chromosom X (kariotyp XY) — wystarczy jeden allel recesywny Xᵈ, by cecha się ujawniła. Kobieta ma DWA X (XX), więc żeby zachorować, musi mieć allel recesywny na obu (XᵈXᵈ); z jednym jest tylko bezobjawową nosicielką.

X^{d}Y \to \text{♂ chory} \qquad X^{d}X^{d} \to \text{♀ chora} \qquad X^{D}X^{d} \to \text{♀ nosicielka}

Skąd u synów daltonizm, skoro ojciec zdrowy?

Bo syn dostaje chromosom X wyłącznie od MATKI (od ojca dostaje Y). Jeśli matka jest nosicielką, połowa jej synów odziedziczy Xᵈ i będzie daltonistami.

Po co Ci to na maturze:

krzyżówki z cechami sprzężonymi z płcią (daltonizm, hemofilia) i tłumaczenie przewagi zachorowań u mężczyzn to częsty motyw genetyki. Chwyt: zaznaczaj allele na chromosomach X i Y.

Zapamiętaj: geny sprzężone z płcią leżą na X; mężczyźni (XY) ujawniają cechę recesywną już przy jednym allelu, dlatego chorują częściej niż kobiety.

Model poglądowy · Wirtualne laboratorium NexTutor

Najczęstsze pytania

›

Co to cechy sprzężone z płcią?

Cechy, których geny leżą na chromosomie płci (najczęściej X), np. daltonizm i hemofilia.

›

Dlaczego daltonizm częściej występuje u mężczyzn?

Bo mężczyzna ma tylko jeden chromosom X — jeden allel recesywny wystarcza, by cecha się ujawniła; kobieta potrzebuje dwóch.

›

Od kogo syn dziedziczy daltonizm?

Od matki — syn otrzymuje chromosom X wyłącznie od niej (od ojca dostaje Y).

Teoria (klasa): BIO.4.2.4 → Lekcja maturalna: BIO.M.7.2 → Tablica maturalna: Choroby genetyczne i sposób dziedziczenia →