Autonomiczny układ nerwowy
Przełączaj między spoczynkiem a stresem. Autonomiczny układ nerwowy steruje narządami niezależnie od woli: część współczulna mobilizuje w stresie („walcz lub uciekaj"), przywspółczulna dominuje w spoczynku („odpoczywaj i traw").
Dam Ci objaw — wskaż, która część układu autonomicznego go wywołuje: współczulna czy przywspółczulna.
Co się właśnie stało?
Przy pełnym stresie sylwetka „przełączyła się" na część współczulną: serce bije szybciej, źrenice się rozszerzyły, wzrosła glukoza, a trawienie niemal ustało. To reakcja „walcz lub uciekaj" — organizm mobilizuje energię tu i teraz.
Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy:
steruje narządami wewnętrznymi niezależnie od naszej woli — tętnem, ciśnieniem, źrenicami, trawieniem, wydzielaniem. Dzieli się na dwie antagonistyczne części:
Współczulna — mobilizacja w stresie („walcz lub uciekaj"): ↑tętno, rozszerzenie źrenic, ↑glukozy, hamowanie trawienia. Przywspółczulna — regeneracja w spoczynku („odpoczywaj i traw"): ↓tętno, zwężenie źrenic, pobudzenie trawienia.
Co to znaczy w praktyce?
Obie części działają na te same narządy, ale przeciwstawnie — jak gaz i hamulec. Zwykle jedna przeważa zależnie od sytuacji, dzięki czemu organizm płynnie dostosowuje pracę serca, oddechu czy jelit do potrzeb chwili (homeostaza).
Po co Ci to na maturze:
Typowe zadania każą przypisać objawy (kołatanie serca, „szerokie" źrenice, sucha buzia) do właściwej części albo wyjaśnić antagonizm. Chwyt: zapytaj „stres czy odpoczynek?" — stres = współczulna, spokój = przywspółczulna.
Zapamiętaj: układ autonomiczny działa bez udziału woli, a jego dwie części są antagonistami — współczulna „walcz lub uciekaj", przywspółczulna „odpoczywaj i traw".
Teoria i wzory
Układ niezależny od woli
Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy steruje narządami wewnętrznymi bez udziału świadomości. Ma dwie przeciwstawne części.
Współczulny vs przywspółczulny
- współczulny — mobilizacja w stresie („walcz lub uciekaj"): przyspiesza tętno, rozszerza źrenice i oskrzela, podnosi glukozę, hamuje trawienie
- przywspółczulny — spoczynek („odpoczywaj i traw"): zwalnia tętno, zwęża źrenice, pobudza układ pokarmowy
Zasada
Obie części działają antagonistycznie na te same narządy. Równowaga między nimi dostraja pracę organizmu do sytuacji — stres kontra odpoczynek.
Uczysz? Umieść ten eksperyment na swojej stronie.
Darmowy widget — wklej na stronę szkoły, bloga lub notatki. Linkuje do pełnej wersji.
Najczęstsze pytania
›Która część dominuje w stresie?
Współczulna — przyspiesza tętno, rozszerza źrenice, podnosi glukozę.
›Za co odpowiada część przywspółczulna?
Za spoczynek i trawienie — spowalnia tętno, pobudza układ pokarmowy.
›Czy sterujemy nim świadomie?
Nie — działa autonomicznie (wegetatywnie), niezależnie od woli.