Bieg rzeki — erozja i akumulacja
Przesuwasz się wzdłuż biegu rzeki i obserwujesz, jak zmienia się dominujący proces: erozja wgłębna i dolina w kształcie V w górnym biegu, meandry w środkowym oraz akumulacja i delta w dolnym, gdy maleje spadek i prędkość nurtu.
Co się właśnie stało?
W górnym biegu, gdzie rzeka pędzi po stromym terenie, dominuje erozja wgłębna — woda wcina się w podłoże i powstaje wąska dolina w kształcie litery V.
Trzy odcinki biegu rzeki:
GÓRNY (duży spadek, szybki nurt): rzeka niesie duży materiał i mocno wcina się w dno — dominuje EROZJA WGŁĘBNA, powstają doliny V, wodospady, progi.
ŚRODKOWY (umiarkowany spadek): nurt wolniejszy, rzeka podcina brzegi — dominuje EROZJA BOCZNA, koryto zaczyna się wić, tworząc MEANDRY.
DOLNY (mały spadek, wolny nurt): rzeka nie ma już siły nieść materiału, więc go ODKŁADA — dominuje AKUMULACJA, przy ujściu powstaje DELTA lub estuarium.
Dlaczego tak?
W dół biegu maleje spadek i prędkość nurtu, więc rzeka najpierw rzeźbi (eroduje), a potem buduje (akumuluje). Ta sama rzeka niszczy w górach, a osadza przy morzu.
Po co Ci to na maturze:
przypisywanie form terenu (dolina V, meandry, delta) do odcinków biegu rzeki i rozumienie erozji oraz akumulacji to klasyka procesów egzogenicznych.
Zapamiętaj: górny bieg — erozja wgłębna i dolina V; środkowy — meandry; dolny — akumulacja i delta. W dół biegu maleje spadek i prędkość nurtu.
Najczęstsze pytania
›Co dominuje w górnym biegu rzeki?
Erozja wgłębna — rzeka o dużym spadku i szybkim nurcie wcina się w podłoże, tworząc wąską dolinę w kształcie litery V, progi i wodospady.
›Jak powstają meandry i delta?
Meandry powstają w środkowym biegu przez erozję boczną (podcinanie brzegów). Delta — w dolnym biegu, gdzie rzeka traci siłę i odkłada niesiony materiał przy ujściu.
›Dlaczego rzeka najpierw niszczy, a potem buduje?
Bo w dół biegu maleje spadek i prędkość nurtu. W górach rzeka ma energię, by erodować, a przy morzu — już tylko akumuluje osady.