Czynniki klimatotwórcze
Klimat danego miejsca zależy od czynników klimatotwórczych: szerokości geograficznej (im wyżej, tym chłodniej), odległości od morza (morski = mała amplituda, kontynentalny = duża) i wysokości n.p.m. (temperatura spada ~0,6°C/100 m). Zmień te trzy czynniki i obserwuj temperaturę oraz amplitudę.
Opiszę sytuację — rozpoznaj, który czynnik klimatotwórczy nią rządzi: szerokość, wysokość czy odległość od morza.
Co się właśnie stało?
Obserwator odsunął się od morza. Nad wodą klimat jest łagodny (mała amplituda), ale w głębi lądu wahania rosną — latem jest gorąco, zimą mroźno. To różnica między klimatem morskim a kontynentalnym.
Czynniki klimatotwórcze:
szerokość geograficzna (kąt padania promieni), rozkład lądów i mórz, wysokość n.p.m., prądy morskie oraz wiatry (masy powietrza). To one decydują o temperaturze i rozkładzie opadów w danym miejscu.
Dlaczego nad morzem jest łagodniej?
Woda ma dużą pojemność cieplną — wolno się nagrzewa i wolno stygnie. Dlatego morze „ogrzewa" wybrzeże zimą i „chłodzi" latem, a amplituda roczna jest mała. W głębi lądu tego bufora brak, więc amplituda jest duża.
Jak wysokość wpływa na klimat?
W troposferze temperatura spada wraz z wysokością — średnio o około 0,6°C na każde 100 m:
Dlatego w wysokich górach panuje chłód i leży śnieg, mimo że u podnóża jest ciepło. Temperatura maleje też ze wzrostem szerokości geograficznej — im dalej od równika, tym mniejszy kąt padania promieni.
Po co Ci to na maturze:
Rozpoznawanie klimatów z klimatogramu opiera się na tych trzech dźwigniach: φ (poziom temperatur), morze/ląd (amplituda), wysokość (poprawka na chłód). Chwyt: najpierw amplituda → morski czy kontynentalny, potem średnia temperatura → strefa. Łączy się z klimatogramem i kątem padania promieni (insolacja).
Zapamiętaj: temperatura maleje ze wzrostem szerokości geograficznej i wysokości n.p.m.; morze łagodzi (mała amplituda), a w głębi lądu klimat jest kontynentalny (duża amplituda).
Teoria i wzory
Główne czynniki
Klimat miejsca kształtują czynniki klimatotwórcze. Trzy kluczowe:
- szerokość geograficzna — im wyższa, tym mniejszy kąt padania promieni i chłodniej
- odległość od morza — morze łagodzi temperaturę (mała amplituda), wnętrze lądu daje dużą amplitudę
- wysokość n.p.m. — temperatura spada z wysokością
Spadek temperatury z wysokością
Dlatego szczyty gór są chłodne nawet w ciepłych strefach.
Dlaczego nad morzem łagodniej
Woda wolno się nagrzewa i stygnie (duża pojemność cieplna), więc łagodzi wahania temperatury — klimat morski ma małą amplitudę roczną. Klimat modyfikują też prądy morskie, wiatry i rzeźba terenu.
Oznaczenia: — spadek temperatury, — przyrost wysokości n.p.m.
Uczysz? Umieść ten eksperyment na swojej stronie.
Darmowy widget — wklej na stronę szkoły, bloga lub notatki. Linkuje do pełnej wersji.
Najczęstsze pytania
›Co to czynniki klimatotwórcze?
Elementy kształtujące klimat: szerokość geograficzna, rozkład lądów i mórz, wysokość n.p.m., prądy morskie, wiatry, rzeźba.
›Czemu nad morzem łagodniej?
Bo woda wolno się nagrzewa i stygnie — łagodzi wahania temperatury, dając mniejszą amplitudę roczną (klimat morski).
›Jak wysokość wpływa na klimat?
Temperatura spada z wysokością (~0,6°C na 100 m), a warunki zmieniają się piętrowo — stąd chłodne szczyty gór nawet w ciepłych strefach.