Wietrzenie skał — fizyczne, chemiczne, biologiczne
Obserwujesz skałę poddawaną wietrzeniu. Przełączasz typ (fizyczne, chemiczne, biologiczne) i warunki klimatyczne, sprawdzając, czy zmienia się skład skały i jaka forma powstaje — od rozsadzania mrozowego po kras.
Opiszę proces rozpadu skały — rozpoznaj rodzaj wietrzenia (bez segmentów).
Co się właśnie stało?
W klimacie z mroźnymi zimami woda wnikająca w szczeliny skały zamarzała, zwiększała objętość i rozsadzała skałę — to wietrzenie mrozowe, odmiana wietrzenia fizycznego.
Trzy rodzaje wietrzenia:
FIZYCZNE (mechaniczne): rozdrabnia skałę, NIE zmieniając jej składu chemicznego. Najważniejsze to wietrzenie MROZOWE (zamarzająca woda rozsadza skały) i insolacyjne (wahania temperatury). Dominuje w klimatach chłodnych oraz na pustyniach (duże dobowe amplitudy temperatury).
CHEMICZNE: ZMIENIA skład skały przez reakcje — rozpuszczanie (np. kras: wapień reaguje z wodą zawierającą CO₂), utlenianie. Nasila się w klimacie CIEPŁYM i WILGOTNYM.
BIOLOGICZNE: działanie organizmów — korzenie rozsadzają skałę, porosty i bakterie wydzielają substancje ją rozkładające.
Rola klimatu:
to warunki (temperatura, wilgotność) decydują, który rodzaj wietrzenia przeważa w danym miejscu.
Po co Ci to na maturze:
rozróżnianie typów wietrzenia i wiązanie ich ze strefą klimatyczną (mrozowe — zimno, chemiczne — ciepło i wilgoć) to typowe zagadnienie z procesów egzogenicznych.
Zapamiętaj: wietrzenie fizyczne rozdrabnia skałę bez zmiany składu (mróz, temperatura), chemiczne zmienia jej skład (rozpuszczanie), biologiczne to działanie organizmów; klimat decyduje, które przeważa.
Teoria i wzory
Trzy rodzaje wietrzenia
Wietrzenie to rozpad skał pod wpływem czynników zewnętrznych:
- fizyczne (mechaniczne) — rozdrabnia skałę bez zmiany składu (wietrzenie mrozowe, insolacyjne)
- chemiczne — zmienia skład przez reakcje (rozpuszczanie, kras, utlenianie)
- biologiczne — działanie organizmów (korzenie rozsadzające skałę, porosty, kwasy)
Klimat decyduje, które przeważa
- w klimacie zimnym (częste przejścia przez 0°C) dominuje wietrzenie mrozowe: woda w szczelinach zamarza, zwiększa objętość o ~9% i rozsadza skałę
- w klimacie ciepłym i wilgotnym nasila się wietrzenie chemiczne (np. rozpuszczanie wapienia — kras), bo reakcje biegną szybciej
Zasada
Im więcej wody i im większe wahania temperatury (fizyczne) lub im cieplej i wilgotniej (chemiczne), tym szybsze wietrzenie. Tempo zależy też od odporności skały.
Uczysz? Umieść ten eksperyment na swojej stronie.
Darmowy widget — wklej na stronę szkoły, bloga lub notatki. Linkuje do pełnej wersji.
Najczęstsze pytania
›Jakie są rodzaje wietrzenia skał?
Fizyczne (mechaniczne) — rozdrabnia skałę bez zmiany składu (mrozowe, insolacyjne); chemiczne — zmienia skład przez reakcje (rozpuszczanie, kras, utlenianie); biologiczne — działanie organizmów (korzenie, porosty).
›Które wietrzenie dominuje w klimacie mroźnym?
Wietrzenie mrozowe (fizyczne): woda wnika w szczeliny, zamarza, zwiększa objętość i rozsadza skałę. Nasila się tam, gdzie często zamarza i odmarza.
›Gdzie nasila się wietrzenie chemiczne?
W klimacie ciepłym i wilgotnym. Reakcje jak rozpuszczanie wapienia (kras) zachodzą wtedy szybciej i zmieniają skład chemiczny skały.