Wieża
Gustaw Herling-Grudziński
W skrócie: Opowiadanie szkatułkowe w trzech warstwach. Polski żołnierz na urlopie w Piemoncie (1945) trafia do domu sycylijskiego nauczyciela. W książeczce Xaviera de Maistre’a czyta historię Lebbrosa — trędowatego, samotnego w Wieży Strachu w Aoście. Stopniowo poznaje też tragiczną historię gospodarza, który stracił rodzinę w trzęsieniu ziemi. Dwie różne odpowiedzi na podobne cierpienie — wiara i godność albo rozpacz.
Najważniejsza idea: Podobne cierpienie może prowadzić do wiary i godności albo do rozpaczy — nie samo cierpienie uszlachetnia człowieka, lecz odpowiedź na nie.
Wieża: trzy historie samotności i dwie odpowiedzi na cierpienie
W centrum — niezawinione cierpienie: samotność, utrata, próba wiary i wybór postawy. Wokół cztery warstwy, które razem tworzą sens opowiadania szkatułkowego.
Powiększ schemat ↗Narrator w 1945 roku
Żołnierz, urlop w Piemoncie, dom Sycylijczyka, odkrywanie historii.
Lebbroso
Trąd, Wieża Strachu, izolacja od ludzi, wiara i godność.
Sycylijski nauczyciel
Utrata rodziny, samotny dom, rozpacz, samobójcza śmierć.
Konstrukcja i sens
Opowieść szkatułkowa, tekst de Maistre’a, analogia losów, pytanie bez odpowiedzi.
| Element | Sens maturalny |
|---|---|
| opowieść szkatułkowa | rama narracyjna (narrator 1945) mieści w sobie historię Lebbrosa i losy gospodarza |
| Lebbroso | trędowaty z Aosty — izolacja przymusowa, wewnętrzna wolność w wierze |
| sycylijski nauczyciel | utrata rodziny w trzęsieniu ziemi — rozpacz i samobójstwo |
| analogia losów | lustrzane historie cierpienia, ale dwie różne odpowiedzi |
| Wieża Strachu w Aoście | symbol izolacji, ale też przestrzeń duchowego ocalenia |
| paradoks wolności | wolność wewnętrzna w niewoli zewnętrznej (Lebbroso) |
Geneza i kontekst
- •Gustaw Herling-Grudziński (1919–2000) — pisarz emigracyjny, więzień łagrów, autor Innego świata
- •Opowiadanie weszło do zbioru Skrzydła ołtarza w 1958 (drugi obieg / emigracja)
- •Polskie wydanie krajowe — 1988 rok
- •Tło biograficzne — po wojnie Herling mieszkał we Włoszech; stąd włoskie realia opowiadania
- •Inspiracja — XIX-wieczne opowiadanie Xaviera de Maistre’a Le lépreux de la Cité d’Aoste (1811) o trędowatym z Aosty; Herling wpisuje tę historię w ramę współczesną
Budowa i forma
- •Opowiadanie szkatułkowe — rama narracyjna mieści w sobie kolejną opowieść
- •Warstwa 1 — narrator pierwszoosobowy: polski żołnierz w 1945, na urlopie w Piemoncie
- •Warstwa 2 — historia Lebbrosa zaczerpnięta z książeczki de Maistre’a, którą narrator czyta
- •Warstwa 3 — historia sycylijskiego nauczyciela (gospodarza): odkrywana stopniowo z notatek, rozmów, miejscowych opowieści
- •Trzy warstwy są lustrzane — historie Lebbrosa i Sycylijczyka odbijają się w sobie nawzajem
Treść i przebieg zdarzeń
WARSTWA 1 — Piemont 1945
Polski żołnierz po wojnie spędza urlop w Piemoncie. Wynajmuje pokój w piemonckim domu sycylijskiego nauczyciela. Gospodarz jest dziwnie milczący, samotny, obecny tylko sporadycznie.
WARSTWA 2 — książeczka o Lebbrosie
W bibliotece domu narrator znajduje książeczkę Xaviera de Maistre’a o Lebbrosie. Czyta historię trędowatego, którego trąd zmusza do izolacji w Wieży Strachu w Aoście. Jego siostra umiera. Lebbroso znajduje siłę i wewnętrzną wolność w duchowym przyjęciu cierpienia, nie w buncie.
WARSTWA 3 — gospodarz
Narrator stopniowo dowiaduje się prawdy o gospodarzu: sycylijski nauczyciel stracił całą rodzinę (żonę, dzieci) w trzęsieniu ziemi. Powtarza w pewnym sensie los Lebbrosa — samotność po katastrofie. Ale jego odpowiedź jest INNA: nie wiara, lecz rozpacz. Kończy samobójstwem.
Narrator
Polski żołnierz w 1945 roku, na urlopie we Włoszech, wrażliwy obserwator, czytelnik. NIE jest pisarzem prowadzącym śledztwo.
Lebbroso
Trędowaty z Aosty (z książki de Maistre’a), izolowany w Wieży Strachu. Jego wolność polega na duchowym przyjęciu cierpienia, NIE na dobrowolnym zamknięciu. Jego siostra umiera, pogłębiając samotność.
Sycylijski nauczyciel
Gospodarz, który stracił rodzinę w trzęsieniu ziemi. Wybiera drogę rozpaczy, kończy samobójstwem. Lustrzane odbicie losu Lebbrosa — to samo cierpienie, inna odpowiedź.
Główne motywy
- •Cierpienie i jego sens — niezawinione cierpienie jako próba człowieka; topos Hioba
- •Samotność i izolacja — przymusowa (Lebbroso) i wybrana (gospodarz); dwa rodzaje odosobnienia
- •Wiara i utrata wiary — Lebbroso znajduje Boga w cierpieniu, sycylijski nauczyciel — rozpacz
- •Paradoks wolności — wolność wewnętrzna w niewoli zewnętrznej; sacrum i profanum
- •Samobójstwo jako rozpacz — kres drogi bez wiary; opowieść szkatułkowa jako forma poznania
Kontekst literacki
- •Xavier de Maistre Le lépreux de la Cité d’Aoste (1811) — bezpośrednia inspiracja, wpleciona w tekst
- •Herling-Grudziński Inny świat (kontekst porównawczy) — cierpienie, godność, ocalenie duchowe
- •Albert Camus Dżuma (kontekst porównawczy) — cierpienie i wybór postawy wobec losu
- •Księga Hioba (kontekst biblijny) — topos niezawinionego cierpienia
- •Dostojewski (kontekst porównawczy) — cierpienie i wiara; Borowski kontekstowo — cierpienie w lagrach, ale bez sensu
Na maturze
Niezawinione cierpienie
Czy cierpienie uszlachetnia? Herling odpowiada: NIE samo — uszlachetnia odpowiedź na nie.
Samotność
Izolacja przymusowa vs wybrana; Lebbroso i sycylijski nauczyciel jako dwa modele.
Wybór postawy
Wiara i godność albo rozpacz i samobójstwo — porównaj z Dżumą Camusa.
Sacrum i profanum
Duchowe ocalenie Lebbrosa; topos Hioba; kontekst biblijny.
Opowiadanie szkatułkowe
Forma jako narzędzie poznania; analogia losów w lustrzanej kompozycji.
Konteksty
Camus, Dostojewski, Hiob, Inny świat (oznacz „kontekst porównawczy").
Częste błędy
„W wieży jest zamurowany pustelnik Giuseppe"
FAŁSZ: w Wieży Strachu w Aoście izolowany jest LEBBROSO, trędowaty (postać z opowiadania de Maistre’a). Nie ma żadnego Giuseppe.
„Lebbroso wybiera izolację"
FAŁSZ: trąd ZMUSZA go do izolacji; jego wolność polega na DUCHOWYM PRZYJĘCIU cierpienia, nie na dobrowolnym zamknięciu.
„Narrator to pisarz prowadzący śledztwo"
FAŁSZ: to POLSKI ŻOŁNIERZ na urlopie w 1945 w Piemoncie, czyta książeczkę i obserwuje gospodarza.
„Wieża powstała w 1988"
FAŁSZ: to data polskiego wydania krajowego. Opowiadanie powstało wcześniej i ukazało się w zbiorze Skrzydła ołtarza w 1958 (drugi obieg / emigracja).
Kluczowe pojęcia
Opowiadanie szkatułkowe
Konstrukcja narracyjna, w której rama (historia główna) mieści w sobie kolejną opowieść. U Herlinga: narrator 1945 → książeczka de Maistre’a o Lebbrosie → losy gospodarza.
Paradoks wolności
Wolność wewnętrzna osiągnięta w niewoli zewnętrznej. Lebbroso, przymusowo zamknięty w Wieży Strachu, znajduje duchową wolność w przyjęciu cierpienia.
Sacrum i profanum
Sfera świętości vs codzienności. U Herlinga: cierpienie staje się przestrzenią sacrum dla Lebbrosa; brak sacrum w życiu nauczyciela kończy się rozpaczą.
Niezawinione cierpienie
Cierpienie niewytłumaczalne winą ofiary — topos kluczowy dla Hioba, Dostojewskiego, Camusa, Herlinga. W „Wieży": trąd i trzęsienie ziemi.
Topos Hioba
Biblijny wzorzec niezawinionego cierpienia i próby wiary. Lebbroso to wariant Hiobowy — przyjmuje los z wiarą; sycylijski nauczyciel to wariant przeciwny.
Analogia (figura narracyjna)
Zestawienie dwóch lustrzanych historii (Lebbroso i nauczyciel) jako sposób stawiania pytań bez dawania jednoznacznych odpowiedzi.
Sprawdź się
Kim jest Lebbroso i dlaczego mieszka w wieży?
Lebbroso to trędowaty z Aosty, postać z XIX-wiecznego opowiadania Xaviera de Maistre’a, które czyta narrator. Trąd ZMUSZA go do izolacji w Wieży Strachu — to nie jego wybór, lecz społeczna konieczność. Jego wolność rodzi się WEWNĄTRZ izolacji: w duchowym przyjęciu cierpienia, godności i wiary.
Co łączy go z sycylijskim nauczycielem?
Obu dotyka podobne, niezawinione cierpienie — utrata bliskich i głęboka samotność. Lebbroso traci siostrę, nauczyciel — żonę i dzieci w trzęsieniu ziemi. Obu Herling zestawia jako lustrzane historie, żeby zadać pytanie o sens i odpowiedź na cierpienie.
Dlaczego ich reakcje na cierpienie są różne?
Lebbroso przyjmuje cierpienie z wiarą i godnością — jego izolacja staje się drogą duchową. Sycylijczyk pogrąża się w rozpaczy i kończy samobójstwem. Herling pokazuje, że cierpienie SAMO nie uszlachetnia — wszystko zależy od odpowiedzi człowieka. Możliwa jest droga wiary i droga rozpaczy.
Źródła i materiały
Gustaw Herling-Grudziński (1919–2000) — utwór chroniony prawem autorskim do 2071. NIE znajduje się w Wolnych Lekturach. Polski wydawca: Wydawnictwo Literackie.
Podstawa programowa MEN 2024 · Lektura uzupełniająca klasa 4