Babilonia i Asyria

Mezopotamia to początek historii w dosłownym sensie: to tu wynaleziono pismo (ok. 3400–3100 p.n.e.), które oddziela prehistorię od starożytności. Na maturze temat wraca w zadaniach o najstarszych cywilizacjach, o prawie pisanym (kodeks Hammurabiego to klasyka źródeł CKE) oraz w chronologii — bo daty „przed naszą erą" i liczenie „która potęga była wcześniej" to typowa pułapka punktowa. Uczeń, który myli Sumer z Babilonią albo Asyrię z państwem nowobabilońskim, gubi się w całej wiązce zadań o starożytnym Wschodzie.

Wyobraź sobie nizinę między dwiema wielkimi rzekami: gorącą, prawie bez deszczu, ale co roku zalewaną wodą niosącą żyzny muł. Żeby z tej ziemi wyżyć, ludzie musieli budować kanały, tamy i zbiorniki — a takiej pracy nie wykona pojedyncza rodzina. Trzeba było się zorganizować: wyznaczyć tych, którzy planują, tych, którzy pilnują, i tych, którzy zapisują, ile komu przydzielono wody i ziarna.

Tak z rolnictwa nawadnianego wyrosły miasta, a z miast — państwa, prawo i pismo. Mezopotamia nie miała naturalnych granic (jak pustynie wokół Egiptu), więc była otwarta na najazdy. Dlatego jej historia to ciąg wznoszących się i upadających potęg: gdy słabła jedna, władzę przejmowała następna. To nie chaos — to logika krainy bez obrony naturalnej.

Mezopotamia dała ludzkości narzędzia, którymi posługujemy się do dziś. Najważniejsze z nich to pismo klinowe — powstało z potrzeby gospodarczej: kapłani musieli spisywać, ile zboża trafiło do świątynnych magazynów i komu je wydano. Z prostych znaczków obrazkowych (piktogramów) wykształciły się znaki klinowe, którymi zapisywano już nie tylko liczby, ale i mowę: prawa, mity, listy, umowy.

Po upadku Sumeru i Akadu dominującym ośrodkiem stał się Babilon nad Eufratem. Jego największym władcą był Hammurabi (panował ok. 1792–1750 p.n.e.), który zjednoczył Mezopotamię i kazał spisać słynny zbiór praw. Kodeks wyryto na kamiennej steli (dziś w Luwrze): u góry przedstawiono króla przyjmującego insygnia władzy od boga słońca i sprawiedliwości Szamasza — to sposób, by pokazać, że prawo pochodzi od bogów.

Kodeks liczy blisko 300 przepisów regulujących handel, rodzinę, własność i kary. Opiera się na zasadzie talionu — „oko za oko, ząb za ząb". Ale uwaga: kary były stanowe — zależały od pozycji społecznej. Inaczej karano za krzywdę wyrządzoną człowiekowi wolnemu, inaczej za krzywdę niewolnika. To bezcenne źródło do poznania społeczeństwa i gospodarki Babilonii.

W I tysiącleciu p.n.e. hegemonię przejęła Asyria ze stolicami w Aszurze i Niniwie. Było to państwo zbudowane na wojnie: dysponowało zawodową armią, żelaznym uzbrojeniem, machinami oblężniczymi i rydwanami. Asyryjczycy stosowali celowo terror — masowe deportacje podbitych ludów (przesiedlanie całych społeczności w głąb imperium), by złamać ich opór i uniemożliwić bunt. W Niniwie powstała też słynna biblioteka Aszurbanipala z tysiącami glinianych tabliczek. Imperium asyryjskie upadło, gdy w 612 p.n.e. Niniwę zdobyli sprzymierzeni Medowie i Babilończycy.

Po upadku Asyrii nastąpił krótki, ale świetny rozkwit państwa nowobabilońskiego (626–539 p.n.e.). Za panowania Nabuchodonozora II (ok. 605–562 p.n.e.) Babilon stał się największym miastem świata, ozdobionym m.in. Bramą Isztar i legendarnymi wiszącymi ogrodami — zaliczanymi do siedmiu cudów świata starożytnego. To ten sam władca w 586 p.n.e. zdobył Jerozolimę, zburzył Świątynię i uprowadził ludność żydowską do Babilonii — wydarzenie znane jako niewola babilońska Żydów.

Świetność nie trwała długo. W 539 p.n.e. Babilon zdobył perski król Cyrus II Wielki, włączając Mezopotamię do imperium perskiego. Cyrus pozwolił wygnańcom żydowskim wrócić do ojczyzny. Data 539 p.n.e. zamyka epokę samodzielnych państw mezopotamskich.

Mieszkańcy Mezopotamii byli politeistami — wierzyli w wielu bogów, z których każdy odpowiadał za jakąś sferę świata lub opiekował się konkretnym miastem. Bogów wyobrażano sobie na podobieństwo ludzi (antropomorfizm): mieli rodziny, uczucia, kłócili się i karali. Człowiek miał im służyć — stąd potężne świątynie-zikkuraty i liczne ofiary.

Do dziejów Mezopotamii najczęściej pracujesz z fragmentem kodeksu, inskrypcji królewskiej albo mitu. Zastosuj tę samą procedurę co do każdego źródła pisanego.

Materiał źródłowy (fragment): „Jeśli obywatel wyłupił oko innemu obywatelowi, wyłupią mu oko. Jeśli wyłupił oko poddanego, zapłaci minę srebra. Jeśli wyłupił oko niewolnika, zapłaci połowę jego ceny." (Kodeks Hammurabiego, ok. 1750 p.n.e.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jaka zasada rządzi karaniem i o czym świadczy zróżnicowanie kar.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne: fragment kodeksu Hammurabiego z Babilonii, ok. 1750 p.n.e.

Krok 2 — odczyt. Za wyłupienie oka obywatelowi grozi ta sama kara (wyłupienie oka), ale za oko poddanego lub niewolnika — tylko zapłata, i to różnej wysokości.

Krok 3 — kontekst. Babilonia była społeczeństwem stanowym: obywatele wolni, poddani (zależni) i niewolnicy mieli różne prawa. Prawo pochodziło od boga Szamasza, stąd jego autorytet.

Krok 4 — ocena. Kodeks pokazuje normę prawną, a nie codzienną praktykę; jest źródłem wiarygodnym co do zasad ustroju.

Wniosek modelowy: Karanie opiera się na zasadzie talionu („oko za oko"), ale tylko wobec ludzi równych sobie. Zróżnicowanie kar w zależności od statusu ofiary dowodzi, że społeczeństwo Babilonii było wyraźnie podzielone na stany, a wartość życia i zdrowia zależała od pozycji społecznej.