Egipt faraonów

Egipt to jedno z najczęściej powracających zagadnień starożytności na maturze z historii. W arkuszu CKE zobaczysz relief przedstawiający faraona, fragment relacji Herodota o Nilu, mapę doliny albo tekst o organizacji państwa — i na ich podstawie masz rozpoznać cywilizację, wskazać cechy ustroju i osadzić źródło w czasie. To także klasyczny materiał do porównania z Mezopotamią oraz do zadań na liczenie czasu p.n.e. (a więc na pułapkę „braku roku 0").

Egipt bez Nilu byłby pustynią. Grecki historyk Herodot (V w. p.n.e.) nazwał ten kraj „darem Nilu" — i miał rację w sensie dosłownym. Co roku, latem, rzeka wzbierała i zalewała dolinę, zostawiając po sobie warstwę żyznego mułu. Na tej wąskiej, zielonej wstędze pośród pustyni rodziły się bogate plony.

Ale dar nie był darmowy. Żeby zatrzymać wodę, rozprowadzić ją kanałami i obwałować pola, tysiące ludzi musiały pracować razem i pod jednym kierownictwem. Ktoś musiał zaplanować roboty, zmierzyć poziom wody, rozdzielić grunty po wylewie i zebrać zapasy na wypadek suszy. Tak rzeka „wymusiła" państwo: silną, scentralizowaną władzę, która organizowała pracę i ściągała podatki w zbożu.

Uwaga na geografię, bo tu łatwo o błąd. Górny Egipt to południe (górny bieg Nilu, dolina), Dolny Egipt to północ (delta przy Morzu Śródziemnym). Nil płynie z południa na północ, dlatego „górny" leży na mapie niżej niż „dolny".

Około 3100 r. p.n.e. władca Górnego Egiptu — w tradycji zwany Narmerem (utożsamianym z legendarnym Menesem) — połączył dolinę i deltę w jedno państwo. Świadectwem tego wydarzenia jest słynna paleta Narmera, na której król w białej koronie Górnego Egiptu triumfuje nad wrogami z północy. Od zjednoczenia egiptolodzy liczą dzieje faraonów, porządkując je w dynastie (ok. 30 dynastii, według kapłana Manetona z III w. p.n.e.).

Faraon skupiał w ręku pełnię władzy. Był najwyższym kapłanem, wodzem, sędzią i właścicielem ziemi oraz zbiorów. Jako bóg gwarantował maat — ład, prawdę i porządek świata. Poddani nie mieli prawa kwestionować jego woli; sama jego osoba była święta.

Państwo tak rozległe potrzebowało sprawnego aparatu. Na czele administracji stał wezyr, a kraj dzielono na nomy rządzone przez nomarchów. Kluczową rolę odgrywali pisarze — to oni prowadzili ewidencję plonów, obliczali i ściągali podatki, spisywali dekrety i nadzorowali roboty publiczne. Umiejętność pisania dawała awans społeczny i zwolnienie z pracy fizycznej.

Społeczeństwo egipskie miało kształt piramidy: na szczycie faraon, poniżej wąska elita, na dole szerokie masy pracujących.

Dzieje faraonów dzielimy na trzy okresy świetności (Stare, Średnie, Nowe Państwo), rozdzielone okresami przejściowymi — czasami rozbicia, osłabienia władzy centralnej i najazdów.

Stare Państwo to epoka piramid. W Gizie wzniesiono monumentalne grobowce faraonów IV dynastii — Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa (obok nich Wielki Sfinks). Piramida Cheopsa (ok. 2560 p.n.e.) to największa z nich i jedyny zachowany z siedmiu cudów świata starożytnego. Budowa takich obiektów dowodzi ogromnej władzy faraona i sprawności administracji, która potrafiła zorganizować pracę i wyżywienie dziesiątek tysięcy ludzi.

Średnie Państwo to odbudowa jedności po pierwszym rozbiciu, ze stolicą w Tebach i rozwojem gospodarki oraz literatury. Zakończył je najazd Hyksosów — ludów z Azji, które opanowały deltę i wprowadziły do Egiptu m.in. rydwany bojowe.

Po wypędzeniu Hyksosów Egipt wszedł w epokę największej potęgi. Faraonowie Nowego Państwa stworzyli prawdziwe imperium, prowadząc ekspansję na południe (Nubia) i na północny wschód (Syria, Palestyna).

Totmes III doprowadził Egipt do największego zasięgu terytorialnego, a jego wyprawa zakończona bitwą pod Megiddo (ok. 1457 p.n.e.) to jeden z najlepiej opisanych konfliktów starożytności. Ramzes II, panujący ponad 60 lat w XIII w. p.n.e., stoczył z Hetytami bitwę pod Kadesz (ok. 1274 p.n.e.), po której zawarto pierwszy znany w dziejach traktat pokojowy; słynie też z monumentalnych świątyń w Abu Simbel.

Po Nowym Państwie potęga Egiptu słabła. Kraj przechodził okresy rozbicia i obcego panowania (m.in. dynastie libijskie, kuszycka z Nubii, przejściowo asyryjska). Osłabione państwo stało się łupem większych imperiów.

Materiał źródłowy (fragment): „Egipt jest [...] darem rzeki. [...] Gdy Nil zalewa kraj, tylko miasta sterczą ponad wodą, podobne do wysp na Morzu Egejskim." (Herodot, „Dzieje", V w. p.n.e.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, dlaczego rzeka miała decydujące znaczenie dla powstania państwa egipskiego.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne wobec czasów Herodota, lecz wtórne wobec epoki faraonów (Grek opisuje Egipt z zewnątrz, ok. tysiąclecia po rozkwicie Starego Państwa).

Krok 2 — odczyt. Autor wprost stwierdza, że Egipt zawdzięcza istnienie Nilowi, a coroczny wylew zalewa cały kraj.

Krok 3 — kontekst. Wylewy użyźniały dolinę mułem, ale wymagały wspólnej irygacji i zapasów zboża; to zrodziło scentralizowaną władzę i administrację.

Krok 4 — ocena. Herodot jest wiarygodny co do roli Nilu, ale jako obcy obserwator i „ojciec historii" bywa też „ojcem plotki" — niektóre szczegóły powtarza z opowieści, więc wymaga krytyki.

Wniosek modelowy: Nil był podstawą państwa egipskiego, ponieważ jego wylewy umożliwiały rolnictwo w otoczeniu pustyni, a konieczność wspólnego nawadniania i gromadzenia zapasów wymusiła powstanie silnej, scentralizowanej władzy faraona oraz aparatu urzędniczego. Źródło Herodota trafnie oddaje tę zależność, choć jako relacja obcego obserwatora wymaga krytyki.