Kultura Egiptu

Kultura Egiptu to jeden z najczęstszych tematów źródłowych w części dotyczącej starożytności. Na arkuszu CKE zobaczysz malowidło grobowe, fragment „Księgi Umarłych", zdjęcie posągu faraona, rysunek piramidy albo tabelę z hieroglifami — i na ich podstawie masz rozpoznać cywilizację, wyjaśnić jej wierzenia lub ocenić funkcję zabytku. Uczeń, który myli Ozyrysa z Ra, nie wie, czym była mumifikacja, albo nie potrafi połączyć kanonu sztuki z religią, traci punkty właśnie tam, gdzie zadanie wydaje się „łatwe, bo obrazkowe".

Wyobraź sobie społeczeństwo, które więcej troski wkłada w to, co po śmierci, niż w wygodę życia doczesnego. Egipcjanie wierzyli, że śmierć nie jest końcem — jest przejściem, o ile ciało zostanie zachowane, a zmarły przejdzie sąd. Dlatego najtrwalsze budowle, najkosztowniejsze dzieła i najwięcej pracy poświęcono grobom i świątyniom, a nie domom, które budowano z nietrwałej cegły mułowej.

Ta „orientacja na wieczność" tłumaczy niemal wszystko, co widzisz na egipskich zabytkach: nieruchome, dostojne posągi faraonów, sztywny kanon malarski, monumentalne piramidy, pełne symboli malowidła. Egipska kultura jest religijna do rdzenia — a jej trwałość (ponad trzy tysiące lat prawie niezmiennego stylu) czyni ją modelowym przykładem cywilizacji sakralnej.

Mit o Ozyrysie — klucz do egipskiej religii

Centrum egipskiej religii stanowiła wiara w życie po śmierci. Aby zmarły mógł żyć w zaświatach, jego dusza (Egipcjanie wyróżniali m.in. ka — siłę życiową, i ba — duszę osobową) potrzebowała zachowanego ciała, do którego mogła powracać. Stąd wzięła się mumifikacja: usuwano wnętrzności (przechowywane w naczyniach kanopskich), osuszano ciało natronem, a następnie owijano bandażami z amuletami. Cały proces trwał zwykle około 70 dni i był nadzorowany przez kapłanów pod opieką Anubisa.

Kluczowym wyobrażeniem był sąd Ozyrysa. Serce zmarłego — siedzibę sumienia — kładziono na jednej szali wagi, a na drugiej pióro bogini Maat (symbol prawdy). Jeśli serce nie było cięższe od pióra, zmarły dostępował życia wiecznego; serce obciążone złem pożerał potwór Ammit. Przebieg sądu i „zaklęcia" ułatwiające drogę opisywała „Księga Umarłych" — zbiór tekstów wkładanych do grobu.

Egipcjanie posługiwali się trzema odmianami pisma, które rozwijały się równolegle do różnych zastosowań.

Umiejętność pisania była w Egipcie rzadka i prestiżowa. Pisarze (skrybowie) tworzyli warstwę uprzywilejowanych urzędników: prowadzili rachunki, spisywali podatki, redagowali dokumenty. Zawód pisarza był drogą awansu społecznego — „bądź pisarzem, to uwolni cię od trudu" głosiły egipskie pouczenia.

Przez wieki hieroglify pozostawały nieodczytane. Przełom przyniósł Kamień z Rosetty — odnaleziona w 1799 r. płyta z tym samym tekstem zapisanym w trzech systemach: hieroglifami, pismem demotycznym i po grecku. Znajomość greki pozwoliła francuskiemu uczonemu Jean-François Champollionowi w 1822 r. odczytać hieroglify. To wydarzenie dało początek egiptologii jako nauce.

Egipska sztuka rządziła się kanonem — zbiorem stałych reguł. W malarstwie i płaskorzeźbie obowiązywało tzw. prawo frontalności: głowę i nogi ukazywano z profilu, a tors i oko na wprost, tak by każda część postaci była „najlepiej rozpoznawalna". Wielkość postaci oddawała jej rangę (hierarchia wielkości): faraon był największy, poddani mali. Celem nie było naśladowanie natury, lecz trwałe, jednoznaczne przedstawienie.

W architekturze dominowały budowle sakralne i grobowe: monumentalne świątynie (Karnak, Luksor, Abu Simbel) z alejami sfinksów, salami kolumnowymi i pylonami; piramidy jako grobowce; oraz Wielki Sfinks w Gizie — posąg lwa z głową faraona, strażnik nekropolii. Kamień, symetria i monumentalizm miały wyrażać niezmienny, boski porządek.

Egipska nauka wyrosła z praktycznych potrzeb państwa i religii.

Reforma religijna Echnatona

W okresie Nowego Państwa faraon Amenhotep IV przeprowadził niezwykłą reformę: nakazał czcić jako jedynego boga Atona — tarczę słoneczną — i przyjął imię Echnaton („miły Atonowi"). Ograniczył kult dotychczasowych bóstw, zwłaszcza potężnego Amona, i założył nową stolicę (Achetaton, dziś Amarna). Była to próba wprowadzenia monoteizmu (lub bliskiego mu kultu jednego boga) — ewenement w politeistycznym Egipcie. Zmienił się też styl sztuki: postacie stały się bardziej naturalne, mniej sztywne. Reforma nie przetrwała: po śmierci Echnatona przywrócono dawnych bogów, a jego następcy (m.in. Tutanchamon) wrócili do kultu Amona.

Egipskie źródła to najczęściej ikonografia (malowidła, płaskorzeźby, posągi) lub teksty religijne. Stosuj tę samą procedurę co do każdego źródła, zwracając uwagę na symbolikę.

Materiał źródłowy (opis ilustracji): Malowidło z papirusu przedstawia wagę o dwóch szalach. Na jednej leży serce zmarłego, na drugiej pióro. Obok stoi postać z głową szakala, która czuwa nad wagą, a wynik zapisuje postać z głową ibisa. Z boku czeka potwór o pysku krokodyla. (Egipt, tzw. „Księga Umarłych".)

Polecenie: Rozpoznaj przedstawioną scenę i wyjaśnij, o czym świadczy dla egipskiej religii.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło ikonograficzne, egipskie, o charakterze religijnym (fragment „Księgi Umarłych").

Krok 2 — odczyt. Waga z sercem i piórem, bóstwo z głową szakala (Anubis), skryba z głową ibisa (Thot), oczekujący potwór (Ammit).

Krok 3 — kontekst. To scena ważenia serca podczas sądu Ozyrysa: serce zmarłego waży się wobec pióra bogini prawdy Maat.

Krok 4 — funkcja. Malowidło miało zapewnić zmarłemu pomyślne przejście sądu — pełni funkcję magiczno-religijną, nie sprawozdawczą.

Wniosek modelowy: Scena przedstawia sąd Ozyrysa (ważenie serca). Świadczy o głębokiej egipskiej wierze w życie pozagrobowe i moralnej odpowiedzialności zmarłego: dalszy los duszy zależał od tego, czy jej serce było „lekkie" jak prawda Maat. Anubis nadzoruje wagę, Thot zapisuje wyrok, a serce obciążone złem pożera Ammit.