Greckie poleis

Starożytna Grecja to jedna z najczęściej sprawdzanych epok na maturze z historii — bo od niej wywodzą się pojęcia, których używamy do dziś: demokracja, obywatel, polityka, tyrania. Na arkuszu zobaczysz mapę greckiej kolonizacji, fragment Arystotelesa o ustrojach albo plan agory i będziesz musiał nazwać zjawisko, osadzić je w czasie i wyjaśnić mechanizm. Uczeń, który myli oligarchię z tyranią albo sądzi, że w Atenach głosowali wszyscy mieszkańcy, traci punkty w każdym takim zadaniu.

Wyobraź sobie, że Twoje miasto wraz z okolicznymi wsiami jest całym, niepodległym państwem: ma własne prawa, wojsko, monety, bogów opiekuńczych i zgromadzenie, na którym mieszkańcy sami decydują o wojnie i pokoju. Sąsiednie miasto to już inne państwo — z innym ustrojem, czasem wrogie. Tak wyglądała Grecja: nie jedno królestwo, lecz mozaika kilkuset małych republik.

Dlaczego tak? Grecję dzielą góry i morze — trudno było zbudować jedno wielkie państwo, łatwo powstawały odizolowane, samodzielne wspólnoty. Każda z nich, wokół ufortyfikowanego wzgórza (akropolu) i placu zgromadzeń (agory), stała się osobnym światem.

Ustroje polis nie były stałe — przez kilka stuleci przechodziły przemianę, która w wielu miastach biegła podobnym torem. Najpierw dawni królowie ustąpili miejsca rodowej szlachcie ziemskiej — nastała arystokracja. Bogacący się na handlu i rzemiośle nowi ludzie domagali się udziału we władzy: tam, gdzie liczył się już majątek, a nie samo urodzenie, mówimy o oligarchii.

Napięcia społeczne (zadłużenie chłopów, spory o ziemię) wynosiły do władzy jednostki, które siłą przejmowały rządy, często z poparciem ludu — to tyrani. Wreszcie w części polis — najsłynniej w Atenach — obalono tyranów i władzę przejął ogół obywateli: narodziła się demokracja.

W VIII w. p.n.e. Grecy ruszyli za morze. Nie był to podbój imperium, lecz fala zakładania nowych, samodzielnych osad wokół basenu Morza Śródziemnego i Czarnego. Powód był praktyczny: mało urodzajnej ziemi w górzystej Grecji, rosnąca ludność i głód ziemi (stenochoria). Dochodziły do tego konflikty polityczne oraz chęć zdobycia rynków zbytu i surowców.

Kolonie zakładano m.in. w południowej Italii i na Sycylii (tzw. Wielka Grecja, np. Syrakuzy), nad Morzem Czarnym oraz na wybrzeżu dzisiejszej Francji (Massalia — dziś Marsylia). Kolonia była niezależnym państwem, ale utrzymywała więź religijną z metropolią.

Choć polis toczyły ze sobą wojny, wszyscy Grecy czuli się jednym ludem — Hellenami, a swój kraj nazywali Helladą. Łączyło ich kilka silnych więzi ponad podziałami.

Materiał źródłowy (fragment): „Ci, którym brakowało ziemi w ojczyźnie, a których było coraz więcej, wysyłani byli za morze, by założyć nową osadę; brali ze sobą ogień ze świętego ogniska miasta-matki." (na podstawie relacji o greckiej kolonizacji)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wskaż główną przyczynę wielkiej kolonizacji greckiej i wyjaśnij, co łączyło kolonię z metropolią.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, dotyczy wielkiej kolonizacji greckiej (VIII–VI w. p.n.e.).

Krok 2 — odczyt. Ludzi „brakowało ziemi", było ich „coraz więcej", wysyłano ich za morze; zabierali „ogień ze świętego ogniska" metropolii.

Krok 3 — kontekst. To obraz stenochorii — głodu ziemi w górzystej, przeludnionej Grecji, głównej przyczyny zakładania kolonii (apoikia).

Krok 4 — pojęcie i wniosek. „Ogień z ogniska miasta-matki" to symbol więzi religijnej kolonii z metropolią.

Wniosek modelowy: Główną przyczyną kolonizacji był głód ziemi (stenochoria) wynikający z przeludnienia — nadmiar mieszkańców wysyłano, by założyli nową, samodzielną osadę. Kolonię (apoikia) łączyła z metropolią przede wszystkim więź religijna i kulturowa, symbolizowana przez przeniesienie świętego ognia, mimo politycznej niezależności.