Sparta

Sparta to jeden z najczęstszych tematów porównawczych na maturze z historii starożytnej. CKE lubi zestawiać dwie polis — Spartę i Ateny — i pytać o różnice w ustroju, społeczeństwie, wychowaniu czy roli obywatela. Do tego dochodzą źródła: fragmenty Plutarcha o Likurgu, Ksenofonta o wychowaniu spartańskim czy Tukidydesa o wojnie peloponeskiej — a każde z nich wymaga krytyki, bo autorzy antyczni często idealizowali albo krytykowali Spartę z własnych pobudek.

Wyobraź sobie społeczeństwo, w którym garstka panów żyje otoczona przez wielokrotnie liczniejszą masę zniewolonych rolników, którzy czekają na okazję do buntu. Jedyny sposób, by przetrwać, to być stale gotowym do walki — każdy pan jest zawodowym żołnierzem, a całe państwo działa jak koszary.

To właśnie Sparta. W przeciwieństwie do Aten, gdzie obywatel był kupcem, rolnikiem czy rzemieślnikiem, a przy okazji politykiem i żołnierzem, Spartiata miał jeden zawód: wojownik. Nie pracował na roli (robili to heloci) ani nie handlował (to periojkowie). Jego życie od 7. roku życia do starości podporządkowano jednemu celowi — sile militarnej wspólnoty.

Sparta a Ateny — dwa modele polis

Sparta leżała w Lakonii, na Peloponezie. W przeciwieństwie do wielu polis, które w okresie wielkiej kolonizacji szukały ziemi za morzem, Sparta rozwiązała problem głodu ziemi inaczej: podbiła sąsiednią, żyzną Mesenię w kolejnych wojnach meseńskich (VIII i VII w. p.n.e.).

Skutki tego podboju były dalekosiężne i to one, a nie mityczny prawodawca, ukształtowały Spartę:

Ustrój Sparty uchodził w starożytności za wzór ustroju mieszanego, łączącego cechy monarchii, arystokracji (oligarchii) i pierwiastka „ludowego". Tradycja przypisywała jego stworzenie Likurgowi — na wpół legendarnemu prawodawcy, który miał nadać Sparcie prawa. Historycy podkreślają, że Likurg to postać legendarna: instytucje spartańskie kształtowały się stopniowo, a przypisanie ich jednemu mędrcowi miało nadać im autorytet i nienaruszalność.

Fundamentem potęgi Sparty było państwowe wychowanie chłopców — agoge. Dziecko należało nie tyle do rodziny, ile do państwa. Noworodki oceniano; słabe i chore — według przekazów antycznych — porzucano. Od 7. roku życia chłopiec opuszczał dom i wychowywał się we wspólnocie rówieśniczej pod surowym nadzorem.

Celem agoge był doskonały hoplita — karny, wytrzymały, gotów zginąć za wspólnotę („z tarczą albo na tarczy"). Kładziono nacisk na dyscyplinę, znoszenie bólu, posłuszeństwo i lakoniczność (zwięzłość wypowiedzi — od Lakonii). Umiejętności intelektualne i sztuki miały znaczenie drugorzędne, co odróżniało Spartę od Aten.

Efektem agoge i całego ustroju była najlepsza piechota Grecji — falanga hoplitów, zwarty szyk ciężkozbrojnych wojowników. Sparta nie stawiała na flotę (to domena Aten), lecz na dominację lądową. Symbolem jej potęgi stała się obrona wąwozu Termopile (480 p.n.e.) pod wodzą króla Leonidasa podczas wojen z Persją.

Swoją hegemonię na Peloponezie Sparta oparła na sojuszu wojskowym — Związku Peloponeskim (VI w. p.n.e.), w którym pełniła rolę przywódcy (hegemona), a sprzymierzone polis dostarczały wojsk. Był to lądowe przeciwieństwo morskiego Związku Morskiego (Ateńskiego) kierowanego przez Ateny. Rywalizacja obu bloków doprowadziła do wyniszczającej wojny peloponeskiej (431–404 p.n.e.), zakończonej zwycięstwem Sparty.

Materiał źródłowy (fragment): „Wychowanie zaczynało się u nich [Spartan] z chwilą narodzin. […] Nie pozwalał [Likurg], by ojcowie wychowywali dzieci wedle własnej woli, lecz zaraz po ukończeniu siedmiu lat zabierał je i wcielał do oddziałów." (na podstawie Plutarcha, Żywot Likurga)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jaki był cel spartańskiego wychowania i o czym świadczy jego państwowy charakter.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, wtórne (Plutarch pisał wieki po opisywanych wydarzeniach), o charakterze biograficzno-moralizatorskim.

Krok 2 — odczyt. Państwo (przez Likurga) odbiera rodzicom decyzję o wychowaniu i od 7. roku życia wciela chłopców do oddziałów.

Krok 3 — kontekst. To agoge — system służący wytworzeniu karnych hoplitów, w państwie żyjącym w stałej gotowości wojennej z powodu zagrożenia buntem helotów.

Krok 4 — ocena. Plutarch idealizuje Likurga i Spartę; jest źródłem późnym, więc wymaga ostrożności co do szczegółów, ale trafnie oddaje zasadę państwowego charakteru wychowania.

Wniosek modelowy: Celem wychowania spartańskiego było przygotowanie doskonałego żołnierza-hoplity, całkowicie oddanego wspólnocie. Jego państwowy charakter — odebranie dziecka rodzinie na rzecz oddziału — świadczy o tym, że interes militarny państwa był w Sparcie ważniejszy niż więzi rodzinne, co wynikało z konieczności utrzymania przewagi zbrojnej nad licznymi helotami.